(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Theologumena Appiani [microform]"

MA S TER 

NEGA TIVE 

NO. 93-81310-21 



MICROFILMED 1993 
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK 



as part of the 
"Foundations of Western Civilization Preservation Project" 



Funded by the 

WMENT FOR THE HUMANITIES 



Reproductions may not be made without permission from 

Columbia University Library 



COPYRIGHT STATEMENT 



The copyright law of the United States - Title 17, Unlted 
States Code - concerns the making of photocopies or 
other reproductions of copyrighted material. 

Under certain conditions specified in the law, llbraries and 
archives are authorized to furnlsh a photocopy or other 
reproduction. One of these speclfied conditions is that the 
photocopy or other reproductlon is not to be "used for any 
purpose other than private study, scholarship, or 
research." If a user makes a request for, or later uses, a 
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair 
use," that user may be liable for copyright infringement. 

This institution reserves the right to refuse to accept a 
copy order if, in its judgement, fulfillment of the order 
would involve violation of the copyright law. 



AUTHOR: 



KRAMER, GEORGE 



TITLE: 



THEOLOGUMENA 
APPIANI 

PLACE: 

VRATISLAVIAE 

DA TE : 

1889 



COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES 
PRESERVATION DEPARTMENT 



Master Negative # 



BIBLIOGRAPHIC MTCRQFORM TARCFT 



Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record 



ijf ^m^mm 



Restrictions on Use: 



88Ap8 
Z8 



Kramort Georg* 

Thoologumona Appioni. Disoortatio inauguralis 
philologioa quon ocripsit ...Georgiua Kramer .. 
Vratislaviao, typis C. lloycri & soc, rl889v 

73 p. 23 cm. 

Thesifl. Brealau. 1889. 



Vol. of thenos. 



y3^i\^ri 






u 



1 - I ,J,„fc^.,J^ 



TECHNICAL MICROFORM DATA 



REDUCTION RATIO: 



FILM SIZE: Mi!!:^ 

IMAGE PLACEMENT: LA. (@) IB UB 

DATE FILMED:__HitI-ii INITIALS___^'_P.C^_ 

FILMEDBY: RESEARCH PUBLTCATTnNS. INC WOQDBRIDCiR. CT 



II ?< 




r 




Association for information and Image IManagement 

1 1 00 Wayne Avenue, Suite 1 1 00 
Silver Spring, Maryland 20910 

301/587-8202 




Centimeter 

1 2 3 

iiiiliiiiliiiiliiiiiiiiiliiiiii 



Uil 



I T 



Inches 



TTT 



1 



4 

iliiiil 



T 



5 

iliiii 



TTT 



6 7 8 

uluuliiiiluuiiuil 



7TTTT 



1.0 



l.l 



1.25 



9 10 

iiliiiiliiiil 



n 12 13 14 15 mm 

uuiuuluuluuJiuiJiuiJi^ 



m 

||||| 5 

lllltt 

iia 

yo 

ts. 



2.8 

13.2 

3.6 

4.0 



1.4 



2.5 



2.2 



2.0 



1.8 



1.6 




MRNUFRCTURED TO PIIM STRNDRRDS 
BY RPPLIED IMRGE. INC. 







^o.J 



THEOLOODMENA APPIANI. 



DISSERTATIO IMUGURALIS PHILOLO&ICA, 

QUAM SCRIPSIT 

ET 

AMPLISSIMI PHILOSOPHOPtUM OKDINIS 

CONSENSU ET AUCTORITATE 

AD 

suninios in philosophia honores 

RITE CAPESSENDOS 
DIE XV. M. QUINTILIS MDCCCLXXXIX, IIORA XI. 

IN AULA LEOPOLDINA 

PUBLICE DEFENDET 

GEORGIUS KRAMER 

SILESIUS. 



i 



ADVERSARII ERUNT: 



BRUNO PHILIPP 

CAND. PIIIL. 



GEORGIUS BECKER 

STUD. PHIL. 



-K^ I -:>» 



m 



VRATISLAVIAE 

TYPIS G. liOYERI & S O C. 



T' 









V 



Matri Meae 



CARISSIMAE 



t 

r 



f 



, s. 



T » 



Praefatio. 



>- 



xriusquam ad ipsam huius libelli causam transeam, 
nonnulla praefari mihi liceat. Consilio enim capto de Appiano 
agere in animo habebam complecti, quidquid aut ad divinas 
aut ad humanas res pertineret, ita ut primum, quid de deorum 
natura, deinde, quid de virtutibus et vitiis, postremo, quid de 
re publica Appianus sensisset, exponere cogitarem. Sed qui- 
cunque historias ab eo scriptas diligentius perlegerit, illa 
dispositione me destitisse ignoscet. Nam de virtutibus aut 
vitiis iudicare Appianus non solet, sed ea ipsa, quae acciderunt, 
narrare. Si quando aut laudat aut reprehendit, de talibus 
rebus sermo est, ut nerao honestus oblocuturus sit. Sic acriter 
pugnantium fortitudo nonnumquam celebratur: 

Hannibalis et Scipionis exercitus ad Zamam congressi 
splendidam virtutem praestiterunt. cf. Pu. c. 44: 6vo 6s 
aiqaT7]y(av aQtaTcov ig dywva avvtovroDV, SQig r]r twv vcp^ ixaTSQa) 
XafjLTtQa .... 

Hasdrubal laudatur Pu. in c. 102: xal 6 ^AadQovfiag xad^oQoov 
BTiExetTO XafXTTQwg TOTS fidXtdTa, .... 

Parva Numantinorum civitas summo libertatis amore 
flagrabat. cf. Hisp. c. 97: Toaoade eqwg eXev^eQtag xal dvdQayad^iag 
?Jr ev TioXet ^aQ^aQO) Te xat afitxQ^, 

Cum alias virtutes tum amorem iidemque affinium et 
servorum erga cives proscriptos Appianus miratur. Cuius 
rei quamvis multa exempla exstent B. C. IV. in c. 17. — 51., 
tamen haec verba sufiiciant: cf. B. C. IV. c. 36: cptXavdQtat Te 
naQado^ot yvvatxcov wg^d^aav, xat natdav ig naTtQag evvotat 
xai ^eQanovToav vnsQ (fvatv eg deanoTa^, 



6 



Contra vituperantur Illyrionim et Gallorum libido im- 
pietasque. cf. lUyr. c. 6: toiovtov /jisv Srj riXoq r^g dae^SLag 
6 ^eog STiB^rjxev ^lkkvQiotg ts xai KskToTg* . . . .^) 

Perfidum se praebuit Papirius Carbo impetu in Teutonos 

facto. cf. Celt. fr. 13: Totg Tsvzomv ifiTtsmv, sSwxs Slxriv 

am^niag^), noXXovg aTVo^akcov, 

Multis Romanis a tribus viris proscriptis magna scelera 
milites committebant. cf. B. C. IV. c. 35: ix (xsv Sij twv 
TtgotrTaYf^idTMV ToiavTa 'Pcofiaiovg inslxsv^ 6 6i (STqaTog avv xaTa- 
^Qovrjasi xsiQova inoiovv. 

Neque desunt aliae eiusmodi laudes et vituperationes, ut 
nemo probus dissentiat. Sed desiderantur ea morum iudicia 
subtilia, quae diligentiorem deliberationem habeant. Quae 
cum ita sint, meum non putavi vulgares honestarum et tur- 
pium rerum sententias profen-e, praesertim cum, quae praeter- 
mittenda non erant, ut quid de Caesaris caede Appianus 
sentiret, alio loco tractari facile possent. 

At opinio est ad mores aequalium corrigendos Appianum 
vel maxime spectasse^). Equidem ut persuadere mihi non 
possum id Appianum studuisse, ita illo argumento non re- 
futantur, quae modo explicuimus. Nam quo clarior virtus 
aut quo turpius scelus animis opponitur, eo maiorem admira- 
tionem aut indignationem eorum, qui legunt, excitari necesse 
est. Itaque, si modo moribus aequaliimi emendandis Appianus 
operam dabat, manifestissima exempla maxime idonea erant. 

Quod separatim non tractavi, quae ad rem publicam 
pertinent, iure fecisse mihi videor. Raro enim talia 
tetigit Appianus, neque, quae inveniuntur, alio loco inseri 



t 



>) Deum sacra sua ipsum defendisse tradit et Justinus (cf. XXIV. 
c 8) et Pausanias (cf. X. c. 23.) Sed et illa Appiani verba desunt et alia 
aliter narrantur. 

') Quisquis alius haec narrat, hac sententia caret. cf. Liv. Epit, 63. 
Strab. V. p. 214. Vell. H. c. 12. 

^) cf. Hermann Ulrici: Charakteristik der antiken Historiographie. 
Berlin 1833. p. 242. — Cuius opinionem reiecit F. D. Gerlach. : Die 
Geschichtschreiber der Eomer. Stuttgart 1855. in p. 219 : „Was man von einer 
moralisirenden Tendenz hat finden wollen, tritt im Gegenteil bei diesem 
Schriftsteller weniger als bei andem hervor." 



V 



non possunt, ut principatus laus, divina eiusdem origo, phi- 
losophorum inertia. 

His omnibus rebus adductus, quod primo proposueram 
mihi, non tenui; nec quae de virtutibus vitiisque nec quae 
de re publica Appianus dicit, copiose disserui , sed 
consilio mutato totum libellum „Theologumena Appiani* 
inscripsi. 

Qua ratione cum minuta esset materia, alia mihi crevit. 
Neque enim sufFicere unius Appiani mores atque indolem de- 
pingere facile intellexi. Immo quoniam cuiuslibet et rei et 
hominis natura, nisi cum aliis comparatur, plane non per- 
spicitur, etiam Appiani animum comparatione illusti-are opus est. 
Itaque non modo eos, qui antea fuerunt, rerum scriptores, sed 
etiam aequales conferendos adhibui, si non multos, at tamen 
gravissimos. Imprimis vero eos respexi, quos cum alii 
posteriorum temporum historici imitandos sibi proponebant, 
tum Appianus satis cognitos habebat, Herodotum, Thucydidem, 
Xenophontem. Quos imitatione dignissimos illius aetatis 
scriptoribus visos esse cum alii recte confirmaverunt tum 
A. Zerdikus.^) Praetei- eos Polybius et Dionysius Halicarnas- 
sensis, gravissimi Appiani aiictores,^) et Plutarchus, cla- 
rissimus aequalis, omittendi non sunt. 

Ut discematar, quae sententiae Appiani et quae aliorum 
sint, opus erat, auctores eius etiam singulis locis respicere. 
Tamen nisi ad religionem pertinebant, adhibendos eos non putavi. 



*) cf. Quaest. Appian. Kiel. 1886; p. 2. — Herodotum Appiani 
animo interdum obversatum esse ostendit etiam Wyttenbach : Bibl. crit. 
Amstelodami. 1787 vol. IH., partis I. in p. 95. — De Appiano, Thucydidis 
imitatore, cf. Poppo in Thuc. ed. Lipsiae. 1821: I, 1. p. 370 et Zerdik: 1. 1. 
p. 4. — Xenophontis imitator vocatur Appianus ab Eggero. cf. : Examen critique 
des historiens anciens de la vie et du regne d'Auguste. Paris. 1844. p. 311: 
Appien lui-meme, heureux imitateur de X^nophon. . . . 

^) cf. B. Fahland: Appianum in bello Punico tertio describendo 
auctoritate usum esse Polybii. Gryphiswaldiae. 1867- — Idem scripsit: 
Quomodo Appianus in historia belli contra Antiochum Magnum gesti 
auctoritate Polybii usus sit. Greiffenberg. 1872. De Dionysio cf. Espersen : Ind- 
bydelsesskrift til den offentlige Examen i Metropolitanskolen i Juli 1851. 1 : 
de excerptis et fragmentis aliquot Appiani commentatio .... Kjobenhavn. 
p. 5. et Hannak : Appianus und seine Quellen, Wien. 1869. pagg, 67. 75.102. 



8 



ut investigetur, iudiciumne Appiani sit concors concinnumque 
an ex fontibus, qui quod maxima ex parte perierunt dolendum 
est, translatum. Concinnitatem demonstrasse mihi videor; 
nam conferatur, quae de fortuna et de iustitia divina et de 
favore a deis imperio Eomano semper tributo Appianus senserit. 
Ea per omnes libros persequi possumus, ut non sit dubium, 
quin Appianus ratione quadam consilioque historias scripserit. 
Age vero ad singula aggrediamur, sed ita, ut breviter com- 
plectamur, quae infra copiosius explicavimus. Quae in universum 
de philosophis in Mithrid. c. 28. dicuntur^), ex Appiani animo 
fluxisse patet, praesertim cum praesentia tempora (xal vvv) 
ibi tractentur. Deinde divinam principatus originem et pro- 
speram illius aetatis pacem^) Appianus una cum plurimis 
aequalibus miratus est, non descripsit. In priore capitis secundi 
parte, quae est de nominibus deorum, nonnulla Appiani non 
propria ofFendimus. cf. Ital. fr. 8. arjjustwv yevofiivwv kx Jiog 
diiSwv et similia verba in Hannib. c. 56. — Sed si simi- 
litudinem Alexandri et Caesaris ea re confirmat, quod uterque 
love ortus sit, ^) famam vulgarem comparatione ipsa accipit. — 
lunonis fabulam*) sine sua opinione refert, sed Apollinis 
iram^) memorabilibus verbis ornat: roaomov {xsv 6i] ttlog %fiq 
das^eiag 6 ^eog mb^tixev . . Quod Faunus simpliciter appellatur 
Martis tilius,^) non magnum est, si spectamus ad Veneris 
ultionem^). Nam hac verborum compositione: xal (fd^ivmv 
heXevTrias Appianus, quid ipse sentiat, aperte ostendit. Eiusdem 
sunt, quae legimus in Celt. fr. G. de Vestae sacerdote: vn 
avTiZv 6(f(6^€To Twv leQMV, — Communia deorum nomina^) 
plurima in bellorum civilium historia inveniuntur, cuius fontes 
servati non sunt. Ex aliislibris Pu. c. 132. commemoro, cuius 
verba xal noXeig ... Set fxeTa^akeXv utajieQ dvd^Qconovg Saifiova 
etiam in Polybii historia exstant.^) — Tertio capite agitur de 
patefacta deorum voluntate. Quae de fabulis, oraculis, pro- 
digiis narrantur, omnia ex fontibus fluxerunt. Neque vero 
contemnenda sunt, quod tantam eorum rationem Appianus 



r 



V 



habebat; deinde auctoritas interdum aut breviter verborum 
compositione illustratur aut copiose demonstratur.^) — Altera 
tertii capitis parte fortunae vis explicatur. Ubique eandem 
eius opinionem Appianus tenet. Quamquam nonnuUis 
locis pervulgata protulit. Dico felicitatem continuam 
Scipionum, Sullaiiim, Caesarum, Augustorum; tamen non 
tam nota accipit, quam vere miratus est. Deinde Caesaris 
caedem deorum iram excitasse adeo, ut non prius quiescerent, 
quam nemo interfectorum superesset, Appianus non primus 
praedicavit.2) Sed infra cognoscemus animo eum percepisse et 
suo modo efiinxisse. — Eorum locorum, qui pertinent ad 
i^eo^Xd^eiav, nuUus nisi B. C. II. c. 84. cum Plutarcheo 
quodam paulisper consentit. Maior est ea similitudo, ubi de 
Aemilio PauUo et deorum invidia agitur, quod infra accuratius 
monstrabitur. Sed gravissima eius loci verba Appianus solus 
exhibet et aliter composuit communem sententiam. — In 
orationibus^) alii scriptores adhiberi fere non possunt. Duobus 
locis nota verba Appianus repetivit.**) 

Philosophorum praecepta fere numquam perstrinxit. 
Tamen dubium non est, quin nobilionmi ordinum horaines, 
in quibus etiam Appianus numerandus est, magnas philo- 
sophorum sectas non omnino neglexerint. Neque vero 
praeter Mithrid. c. 28., quod caput postea copiosius tractabo, 
ulla philosophiae vestigia in Appiani historia patent. Copiosius 
autem tractabo illud, etsi non ignoro Naegelsbachium philo- 
sophorum opiniones inter ea, quae ad religionem pertinent, 
non excepisse.^) 

Tantam philosophiae contemptionem ut intellegamus, 
rhetoricae arti Appianum potius studuisse reminiscamur. 
Quod cum aliunde tum ex magno orationum, quae insertae 
sunt, numero elucet. De quibus ultima parte separatim egi 
his causis commotus : Quamvis multi de scriptorum opinionibus 
libros scriberent, vix quisquam satis respexit et segregavit 



^) cf. p. 15. sqq. — «) cf. p. 17. sqq. — ^) cf. B. C. II. c. 151. — 
*) cf. Mithrid. c. 101. — *) cf. Illyr. c. 4. et 5. — «) cf. de reg. fr. 1. — 
^) cf. Syr. c. 66. — «) cf. p. 21. sqq. — •) cf. p. 23. 



r 



1) cf. Syr. c. 63. ; B. C. I. c. 104. ; B. C. II. c. 149., c. 153. — ^) cf. 
B. C. II. c. 154. — 3) cf. c. IV. — 4) cf. B. C. H. c. 57. et B. C. IV. 
c. 134. — *) cf. Nagelsbach : Die nachhomerische Theologie . . , NUrnberg, 
1857. praef. p. VI. 



10 

ea, quae ipse scriptor sentiret, et, quae alios loquentes faceret. 
Quamquam non nego etiam in orationibus scriptoris ipsius 
opiniones interdum exstare, tamen hoc contendo orationes esse 
fontes incertos neque idoneos, ex quibus eius morum et 
indolis cognitionem hauriamus. Quantum autem differant a 
ceteris historiae Appiani partibus orationes, infra ostendemus. 



Caput I. 

De generali Appiani indole. 
Initio opus est de vita Appiani ac temporibus pauca referre. 
Natus est Alexandriae.^) Vitam agebat imperatoribus Traiano, 
Hadriano, Antonino Pio regnantibus.^) Quodsi Hannakus^) 
dicit inter annos nonagesimum et centesimum quinquagesimum 
p. Ch. n. fere fuiss8 eum, eo magis assentimur, quod tota 
historianim condicione illa aetas indicatur. Qua splendidiorem 
Romani vix umquam videnmt. Nam cum ultimis liberae rei 
publicae temporibus propter assiduas domesticas turbas, tumul- 
tus civiles, impunitam licentiam mores vehementer corrupti ac 
depravati essent, ut scelerum impudentissimorum aspectu fiducia 
iustitiae divinae plerumque perisset, tum ordine restituto 
magna atque manifesta animorum commutatio facta 
est. Quam bene descrihit Volkmannus'*) : „Sie gaben sich 
rtickhaltslos der freudigen Stimmung hin, welche das Gliick 
der Gegenwart ihnen bereitete und legten kraftig Hand mit 
an, die alte Welt wieder herzustellen, die bereits vorhandenen 
Spuren ihres Verfalles zu beseitigen, und ihrem Jahrhundert 
den Charakter einer grossartigen Restauration der Ver- 

p cf. Prooem. c. 15: ris 6k lop tavra avyeyQaifja, noXXol fih Xaaai 
xai avtog 7iQoiq>riva, ffag^eateQOP f elneXv, 'Anniavog 'AXe^av^qevg, 

^ «) cf. Phot. Bibl. cod. LVH: "Hxfiaae (fe iv toig xQovoiS Tqatayoi 
xai 'AdQiavov. — De ceteris locis, quibus Appianus ipse suam aetatem com- 
memorat, cf. Hannak 1.1. p. 5. — Hadriani eum superstitem fuisse cognoscitur 

ex B. C. I. c. 38: o xai 'AdQiavog «^« fituov^uevog vateQov /^oVw noUo} 

avexaiviae^ xai fxet 'avto./ inefxeivev ig ^^axv. 
») cf. 1. 1. p. 6. 

*) cf. Leben, Schriften und Philosophie des Plutarch von Chaeronea 
Berlin. 1869. I, p. 6./7. 



11 



gangenheit aufzudiltcken." Pristina maiorum pietas, quae 
haud multo ante saepe erat illusa, novam auctoritatem et 
vigorem nacta est. Imperatores autem ipsi hunc ani- 
morum motum excitabant et magna cura augebant^) 
Propterea Plutarchus, cuius pietas Appiani simillima 
erat, magna Traiani et Hadriani familiaritate utebatur.^) 
Et plebis multitudinem et nobiles id studium tenebat; quod 
demonstratur cum aliorum exemplis tum Arriani, Plutarchi, 
Pausaniae, Appiani. Hunc fuisse ordine nobilissimo vel inde 
cognoscitur, quod Aegypti patriae procurator erat auctore 
Frontone, quem amicum habebat^) cf. Prooem. c. 15. . . fitXQi^ 
fi€ agxav emrqonsveiv r^maav^) Ut tantam dignitatem 



^) cf. Hertzberg: „T)ie Geschichte Griechenlands". II. Halle. 1868. 
p. 477: „Die Pflege und Neubelebung einer kunstlichen Orthodoxie durch 
Hadrian" . . ., p. 478: „Der neue Aufschwung des alten Kultus unter und 
durch Hadrian und die Antoninen " 

•) cf. Hertzberg. 1. 1. p. 183. 

3) cf. M. Cornelii Frontonis op. ined., quae edidit Angelus Maius 
Francofurti ad Moenum anno MDCCCXVI., p. 426.— 451. Ibi invenimus 
duas epistulas, alteram ab Appiano, alteram a Frontone scriptam. cf. 
etiam epistulae Frontonis ad Antoninum Pium datae haec verba; (in p. 28.) 
Supplicavi tibi iam per biennium pro Appiano, amico meo, cum quo mihi 

et vetus consuetudo et studiorum usus prope cotidianus intercedit 

et in p. 29: Cum primum pro Appiano petivi, ita benignc admisisti preces 
meas, ut sperare deberem. 

*) Quae verba aliter intelleguntur ab Eggero 1. 1. in p. 244: „Est-il 
possible, en effet, qu 'une des plus importantes charges de Tempire ait 
ete accord^e comme retraite a un vieil avocat, causidicus, car c'est le 
mot de Fronton parlant des ambitieux que Texemple d*Appien pourrait 
encourager k la meme demande aupres de Tempereur. La charge obtenue 
par Appien 6tait donc une procuration et non une prefecture. Maintenant 
dans quelle province fut envoye le^proteg^ de Fronton? On Tignore." — 
Similia dicit Nipperdey: Opusc. Berolini. 1877. in p. 590: „Appianus 
historicus .... non administravit munus procuratoris, sed honorem tantum 
consecutus est. — Contra Eggerum repeto, quae Schweighaeuserus con- 

firmavit in edit. vol. III. p. 135: .... proviuciis Equites Romani 

praefecti sunt; qui promiscue Procuratores et Praesides provinciarum 
{a^X^vteg, riyefioveg, initqonoi, initQonevovteg) dicti sunt." Quod idem 
satis multis testimcniis demonstravit. Etiam ceterae dubitationes a Schweig- 
haeusero sublatae sunt. Jure enim admonuit Appiani verborum, quae 
leguntur Prooem. in c. 15., ig ta n^ma rixtov iv tfl natQidt .... 



t 



12 



assequeretur, equestri ordine eum esse opus erai^) Atque 
etiam causis pro tribunali Caesarum agendis per aliquod 
tempus antea vacaverat, quod eodem Prooemii loco significatur 
his verbis , . , . xai Stxaig iv "Pwiiirj avvayoQBvaag snl twv 
paadh(Dv .... Itaque non solum in nobilibus, verum etiam 
in eruditis et urbanis hominibus numerandus est. 
Nam, ut suis muneribus satis diligenter fungeretur, facere 
non potuit, quin linguam Latinam, ius Romanum, instituta 
pubhca cognita haberet.^) Et ad has utiles et ad liberales 
artes quae vocantur Appiani humanitas pertinebat. Quod 
historia sua satis probavit. Primum enim orationibus, quas 
duces et magistratus habentes facit, rhetoricae ai-tis peritum 
se praestat. Deinde optimorum historicorum Graecorum nisi 
gnarissimus fuisset, tam saepe eos imitatus non esset. Etiam 
poetarum meiitionem nonnumquam facit, ut Homeri: cf. Mithrid. 
c. 1 . . . . ov TQonov "Of^iriQog av Tolg eneat (pQd^et, .... 
et Sophoclis: cf. B. C. IL, c. 85: o 6t no^mrjiog vnwnxeve 
fiev anavra, .... toaovTo d^ax tujv ^otpoxUovg ia^^eicov ngog 
euvTov dveveyx(ov^ „Sm^ ydg wg Tvgavvov ef^inoQeveTat, xelvov 
'avt dovlog, xav elev^eqog fi6Xr^'\ eve^atvev eg ro axdifog.^) 
De Octaviano colloquente cum matre sollicita haec tradidit 
Appianus. cf. B. C. III. c. 13: Td Te tov 'AxiUewg, vnoyvd ot 
TOTe avra ^idhaTa, eg ti)v ^7]ieQa waneg eg i i^v GeTtv entavQe^pdfievog 
eleyev, ..avcixa Te^vaiijv, enei ovx aQ efteUov eTaiQo^xTetvoftevoi 
^nofimm^^ Scipio in Carthaginis ruinis moratus claros 

*) cf. Schweighaeuser: 1. 1. p. 135. — Hannak: 1. 1. p. 8. 
2) cf.Schvveighaeuser: 1.1. p. 134. — Hannak: 1. 1. p. 8, 9. — Neque 
vero concedo, quod Niebuhr: Histor. u. philol. Vortrage. 1. Abtheiluug: 
Vortr. uber rom. Gesch. Herausgeg. v. M. Isler. 1. Band. Berlin. 1846. 
in p. 60 contendit: „Obgleich er lange in Rom gelebt hat und sich 
viel mit seinem latein weiss, so ist doch nicht zu schliessen, dass er dieser 
Sprache sehr machtig war, da bei Hadrians Yorliebe fur das Griechische 
er gewiss griechisch pladiren durfte, zumal fur die transmarini." 

3) cf. Soph. fr. 711 D., fr. 788 N. - Eosdem versus referunt Plutarch. 
Pomp. in c. 78., Dio XLH. in c. 4. cf. Schweighaeuseri ed. III p 767 

*) cf. Hom. II. XVni. V. 98. 99., ubi exstat ina^v^at. Illo 'loco 
codices habent ena^vyeiv. — Schweighaeuser in ed. III. p. 795. con- 
iecit scribendum esse wWe^, ixeiyog ig rrip ®eTiy, et sic vertit Candidus. 
Tamen neque id opus est, neque, quod Mendelssohn voluit: rWo ij 
Tiya 0iTty. cf. eius editionis vol. II. p. 850. 



V 



13 



illos Homericos versus pronuntiat: „eaaeTat ^iuaQ oTav noT 
uXo)Xn ^l^^f^og tQri xat UQiafiog xai Xaog evfifielioi) UQtdfioto''. 
cf. Pu. c. 132. Quorum versuum etsi plurimos apud auctores 
suos Appianus repperit, poetarum aliquam cognitionem ei 
addicere licet. Aliis ex exempHs eundem fabularum an- 
tiquarum peritum fuisse cognoscimus. — 

Sed quamvis bene instructus litteris esset, nec deorum 
vulgatam opinionem nec sacra publica despexit, sed vera 
pietate fuit. Qua re valde differebat a Polybio et Cicerone, 
ut his duobus priorum temporum exemplis utar; ii enim, 
quamquam maiorum religionem cultumque parvi faciebant, 
tamen multitudinem caecitate quadam animorum teneri opus 
esse existimabant.1) Talia Appianum sensisse nullo vestigio 
comprobatur. Immo numini divino, portentis, oraculis reveren- 
tiam summam praestabat. Adde huc, quod sacra a ducibus 
aut ab aliis per occasionem facta mira quadam constantia, ne 
dicam diligentia, commemorat, etiamsi ne minimum quidem 
ad res gerendas valent. 

cf. Hisp c. 23., ubi de Scipione agitur: .... ed^ve Tfjg 
entovarjg xai e^Qtdfi^eve, ibid: ri fiev Sij noktg e&vev 

c 26: 2xtnio)V' d^vadfxevog 6e, xai eiMg eni Tatg ^vaiatg rijr 

aTQaTtdv eg enrjxoov eldaag, . . . ., c. 57: ... . ra Xotnd 

Totg ^eotg Tolg evvaliotg exavaev. 

Sed quod longum est verba ipsa semper proferre, capita, 

quibus exempla continentur, enumerem: Pu. c. 13. 21. 29. 

75. 133. 135. — Maced, c. 19. — Syr. c. 20. — Mithrid. 

c. 45. QQ. 70. 83. - B. C. I. c. 26. - B. C. II. c. 68. 88. 

115. — B. C. III. c. 11. 49. 65. 74. 94. — B. C. IV. c. 23. 

89. -^ B. C. V. c. 3. 4. 46. 96. 97. 98. 100. 

Licet cuipiam exemplorum numerus pro librorum numero 

et magnitudine non ita magnus esse videatur, tamen quid 

volunt brevissimae illae notae, quas, si deessent, nemo de- 

sideraret? Non alia causa nisi religione commotus Appianus 



^) cf. Dollinger: Heidenthum und Judenthum. Regensburg. 1857. 
p. 571./572. — W. Markhauser: Der Geschichtsschreiber Poljbius. Miinchen. 
1858. p. 130. — Zeller : Die Philosophie der Griechen. Tubingen. 1880 in» 
1. p. 666./667 et p. 667. not. 1. 



14 



15 



addidit. Nam sacrificia ipsa satis gravia atque digna, quibus 
semper locus in historia scribenda daretur, iudicabat. 

Eadem pietate erat erga sacerdotes, sacra loca, sacra 
instrumenta. Itaque Caesaris caedes eo magis nefaria ei 
videbatur, quod, cum scelus committeretur, ille et sacerdos 
erat et sacro loco versabatur. cf. B. C. II. c. 118: 
ixT€k€ad^VTog Ss Toig (povevat Toaovds ayovg h Isqw xooqto^ 
xal sg avSqa tsqov xal «crAor, (fvyrj ts ^v , , , . 

ayog, l e. sacmm scelus, idem facinus nominatur etiam 
B. C. IV. in c. 134: . . . . avTolg dvTC^STov sg anavTa ^ to 
ayog to Ig Kaiaaqa, — Pro tanta pietate in plurimis rebus 
dei voluntatem ostendere Appianum neque est mirum et infra 
amplius explicabitur.^) 

Age vero, quid de philosophia Appianus dixerit, con- 
templemur. Si eorum philosophorum, qui post Aristotelem 
fuerunt, hoc commune est -novas rationes et praecepta non 
multa existere^) et potius ea, quae ad bene beateque viven- 
dum pertineant, explorari et pietatem multo magis quam 
antea coH^), si verum extra doctrinam litterasque quaeri 
coeptum est^), eadem in Appianum cadunt. Ea enim, quae 
ad physica aut ad dialectica aut ad alia subtiHora spectant, 
ne perstnngit quidem. Atque etiam, quae moraU philosophiae 
parte contmentur, ut divini numinis, iustitiae, infirmitatis 
humanae opmiones non magis philosophi quam pii hominis sunt. 

Magna gravitate est Mithrid. c. 28., quo uno apertius 
atque copiosius de philosophia vel de philosophis Appianus 
loquatur. Ibi autem agitur de Aristione Atheniensi, qui a 
Mithridate steterat et ab eo adiutus Athenis rerum potitus 

') cf. c. ni. - Gerlach: (Die Geschichtschreiber der Rfinier) a nobis 

d.ssenm, cum dicit in p. 219: die Einwirkung der Gottheit, die 

allerdings bei aUen bedeutenden Ereignissen bemerklich gemacht wird, 
stellt sich wemger als personliche Ueberzeugung denn als allgemein 
flbhche Ausdmcksweise heraus." Quod nego. Nam non tam communi 
nsu adductus quam quod ipsius et totius aetatis indoles eo inclinabat, 
pleraque ad numen divinum rettulit. 



T 



1 






> 



erat. Qua potentia cmdelissime usus erat: , , , . xal Tama 
fievTot ao(ftav Trjv "EmxovQsiov '^axr^xcog, dUa ydq ovx o6s 
(xovog "Ad^TJvriatv, ovSe KQiTiag stc ttqo tovtov^ xal ottoi t(o 
KQLTiq, (tvfig)doao(povvTsg STVQdvvrjaav, dUd xal sv 'lTalt(f 
T(ov TTvd^ayoQcadvToov xal sv tTj dklr^^^EUdSv tcov enTa ao(f(ov 
Xeyofievoov oaoi nQayiidT(ov sXd^ovTO ^ sSvvdaTSvadv ts xai 
tTVQdvvsvaav^) (ofioTSQov tcqv iSiooTtxwv TVQdvvcov, waTS xal 
nsQi T(ov dXX(ov (ftXoa6(f(av dnoQov noifiaat xat vnonTov sXts 
6i aQSTTiv, stTS nevtag xat dnQa^iag Tr^v ao(fiav ed^emo 
naQafiv^tov,^) wv ye xat vvv noXlot iStcoTevovTeg xai nevo/Lievoi^ 
xai Tijv dvayxaiav ex Tcovde ao(fiav neQtxeifievot, Totg nlovTovatv 
]] aQxovat XotdoQovvTat ntxQcog, ovx vneQoxpiag nlovTov xai 
dQxrjg do^av a^fiat fidXXov r^ ^rj^oTvniag eg amd nQ0(fSQ0VTsg.^) 
vnsQOQ(aat 6^avT(Jov ot ^Xaa^prjfjtovfisvoi noXv ao(pcoTSQov, 

Simili modo eadem narrantur a Posidonio **) : xai fiST^ 
ov noXXdg '^ftsQag TVQavvov avTov dvadst^ag 6 (fil6ao(fog xai 
To Twv Uv^ayoQtxcov dvadst^ag 66yfjta nsQi Tfig snt^ov^g xai 
Ti TJ^ovXsTo avTotg ^ (ftXoao(fia, rjr o xalog JIvd^ayoQag 
slarjyrjaaTo . . . . Ad haec si Jordanus^) adnotat: „Posidonio 
igitur auctore videtur Appianus acerbum illud de philosophis 
fecisse iudicium" illis Posidonii verbis Appianum impulsum, 
quid ipse arbitraretur, exposuisse concedo; sed Posidonii 
magis quam suam opinionem eum expressisse nego. 

Ac primum quidem hoc capite Appianus unum quendam 



*) irvQciPvevaap scribo cum optimis codicibus. Schweighaeuser et 
Mendelssohn codicem Parisiensem 1681 secuti scripserunt hvqappriaap, 
quod paullo ante itvQdpp^aap omnes codices praebent. At cum et forma 
TVQappEco et tvQapp€v(o a scriptoribus Graecis usurpata sit, non est, cur 
alteram praeferamus. Deinde nescio an Uvpdarevaap, quod praecedit, 
verbo commotus Appianus praetulerit formam hvodppevaap, 

2) haud scio an verba corrupta sint. Nauck coniecit scriptum fuisse 
eite cf^ uQetriP {i^r^coaap vel quid simile). 

3) cf. Schweighaeuseri ed. vol. III. p. 609 : „Si vera est haec scriptura, 
TiQo^SQOPteg aipiat do^ap idem videri poterit ac cpeQopte? acpiai do^ap: nisi 
exponere malis prae se ferentes, quod tamen cum vocab. do^ap minus con- 
gruere videtur." — Acute commendavit Musgravius TiQoag^eQOPteg. 

*) in fr. apud Athen. V. p. 213. cf. Muller. fr. hist. Graec. ni. p. 270. 
*) De fontibus Appiani in bellis Mithridaticis enarrandis diss. inaug. 
Gottingae. 1872. in p. 36./37. 



16 



Epicureum, deinde aliquo modo universos Epicureos 
reprehendit. Nam hi philosophi, ne animi tranquillitatem 
turbarent, publicis magistratibus potissimum se abstinehant. 
cf. haec verha: dnQa^lag — tdtooTevovTeq — vneQoxfjtag dQxff,^) 

Sed multo magis hoc capite spectat Appianus ad Stoicos, 
qui inter illius aetatis philosophos primum locum ohtinebant.^) 
Stoicorum autem praecepta Epicteti verbis dvb%ov xal 
anh%ov continentur. Mhil enim bonum eis videtur nisi virtus, 
nihil malum nisi improbitas. Neque valetudo bona neque 
divitiae in bonis numeranda sunt. Quod significatur Appiani 
verhis: nevCag — nevofievot — vnBQOifjiag nXovrov.^) Sed 
maxime Stoicorum illud refutatur, quo docehant sapientem 
hominem quamlihet artem pari prudentia ac soUertia exercere 
posse.*) Contra Appianus in ipsis puhlicis rehus gerendis 
philosophos inertes et improbos se praebuisse demonstrans 
Stoicorum praeceptum reicit. 

Quod si cetera capitis verba respicimus, philosophi ma- 
ledici turpesque qui dicuntur non sunt Stoici. Potius me- 
minerimus speciei^) eorum, Cynicorum. 

Quorum satis magnus numerus in finibus Romanis ver- 
sahantur.^) Multi eorum tanta superbia in nobiles ac reges 
invehehantur, ut sordidi impudentesque haherentur. '^) In 
Cynicos solos haec verha cadunt: rotg nXovrovdtv r^ aQXovat 
koiSoQovvrat .... et: vneQOQwat d^avrav ol §Xa<S(frifioviiavot.^) 

Quae cum ita sint, nemo miretur philosophiam alias ab 
Appiano non tangi. Sed etiam aliud eo capite contineri mihi 



1) cf. Zeller: 1. 1. IIH, 1. p. 457. et Volkmann: 1. 1. p. 10. 

«) cf. Gregorovius: Der Kaiser Hadrian. »Stiittgart. 1884. p. 373. 

3) cf. Zeller: 1. 1. p. 214. et 215. et 239. not. 4. 

*) cf. Zeller: ibid. p. 249 sqq. 

*) Pro auctoritate Stoicorum multo maiore sic dicere mihi liceat, etsi 
Stoicae sectae origo a Cynica ducenda est. cf. Zeller 1. 1. p. 13. et 763. 

«) cf. Gregorovius: 1. 1. p. 380. et Zeller 1. 1. p. 764. 

') cf. Gregorovius: ibid. et Zeller 1. 1. p. 765. 

•) Dixerit quispiam in eo capite omnino nihil esse, quod non in 
Cynicos conveniat. Nam ii quoque dividebant homines in sapientes et 
stultos; iidem honores et divitias despiciebant. cf. Zeller 1. 1. IT, l^. p. 259, 
267, 269. Sed Stoici illis temporibus tanta erant auctoritate, ut, cum semel 
de sapientis perfectione ageret, Appianum eos non negl^ere necesse esset. 



1 

I 



17 

videtur, quamquam pro certo non putaverim: Appiano ipsi 
Cynicos maledixisse.^) Nam unus erat ex illis nobilibus 
hominihus, honoribus ornatis, divitihus, qui, quamquam phi- 
losophiae operam non dahant, tamen summam auctoritatem 
nacti erant. Quam igitur magnum illorum „vere sapientium" 
numerum vehementi invidia incendi necesse erat, quod in- 
dignus sibi praeferretur, ut ludibrium contumeliasque in 
Appianum conferrent! Quod si pravam philosophorum ad- 
ministrationem publicam ostendit, simul defendit se ab iis, 
qui hominem philosophiae non deditum gravibus muneribus 
fungi posse negabant. Ex suhlimi denique illa contemptione 
satis inteUegitur viri humani et nobilis responsum agrestibus 
inimicis datum. cf. verba: vnsQOQwat d\wTwv ol ^kaaipiifio^wvoi 
nolv ao^ojTeQov. Ea, quae modo absolvimus, ad alia iaui 
pertinent, quae fine huius partis ti^actanda mihi proposui. 
Quaeritur enim, quid de puhlicis rebus Appianus 
iudicaverit. 

Ubicunque de iis disserit, fere semper laudat imperii 
-Romani, quae tum erat, condicionem: cf. Prooem. c. 7. 
xal eazt xat Totade Totg avToxQaroQatv eg tov naQovTa xqovov 
(sc. nomen imperatorum) eyyvTdTa) dtaxoaiwv hwv «AAwr, ev 
otg ri Te nohg ^idhaTa xaTexoaf^u]iyri^ xat i) nQoaoSog ' enl 
nlelaTov ^yi^Jr^^, ^at ndvTa ev elQrjvn fiaxQ^ xat ei)- 
aTa^et nQorJl&ev eg eidatfioviav datfahl xai Ttva xat 
Totg nQOTeQotg e^veatv otde ot avToxQaTOQeg eg Ttiv iiyefioviav 
nQoaeka^ov, xai d(ftaTdfieva dha exQarvvavTo. o/icog re di 
ev^ovhav rd xQdTtara yij^ xat ^iadaarig e^ovTeg aw^etv eMlovai 

fid/lov i] Tr)v dQxrp' eg dnetQov excpeQetv Sic effertur 

magnis laudibus imperatorum administratio. Huc 
adde, quod legimus B. C. IV. in c. 16: . . . . f5 ^eog, ex nolUv 
UQa eg tvv vvv xai>taTdf.ievog evraeiav. et exeunte eodem 
capite: . , , . . eg er6atfi6viafia twv vvv naQovTcov 
dvayQdtfJa). 



1) Idem, postquam ipse invenf, repperi in Schweighaeuseri ed. vol. iTf. 
p. 609: „Videtur ipse Appianus invidiae nonnullorum, qui Philosophiam 
profiterentur, fuisse obnoxius. 



2 



l! 



18 

^ Octaviani gloria medio fere lioc capite celebratur: Tavra 
6t dSmaec re cwv iqioIv dvdgm', xal rov svog avrm' fidhara 
d^€T^ xal TvxQ, Trjv dQxiiv avCTrjaautvov ts ig sdqav daifaXri 
xal ytvog xal ovof^ia t6 vvv dgxov «y savTov xaTahnovTog, 
ini(paveaT€Qa. 

Neque dubitat Appianus principatus originem 
ad deum ipsum referre^); quod et c. 16. verbis, quae modo 
protulimus, demonstratur et B. C. 11. c. 71: dkkd rdds fisv 
(^xovofisi ^Bog k dQxrtv Tifids ir]c vvv snsxovar^g td navTa 
viysfAoviag, 

Facere non possum, quin hic commemorem Taciti diversam 
opinionem. Qui quamquam concedit praesentium temporum 
felicitatem ^\ tamen deorum erga imperium Romanum gratiam 
nequaquam agnoscit^). Principatum vero patitur, quod ne- 
cessarius sit."*) 

Sed redeamus ad Appianum. Etiam totum populum 
Romanum admiratur. cf. Prooem. c. 8: aQxn ts ovdsfua 
nqor^m zrw fisxQc vvv tg loaovTO fisysi^ovg xal xQovov. — 
SimUia legimus in Prooem. c. 11: /« ^^ 'Pwfiaiiov fisys^si 
TS xal xQovo) di/ivsyxs di' sv^ovUav xal svvvxiav^ sg ts Ti^v 
nsQixTiimv aviwv dQSi^ xal <fSQsnoviif xai TaXaLnwQi^ ndvTag 
vnsQiiQav, ovTS Talg svnQayiatg snaiQOfuvot fisxQi " ^s^aiwg 
sxQdTiiaav, ovTs avarsXXdfisvoi vaTg avficpoQaig .... f)ftov ndvTa 
smninTovTa oi^x dnsaTi^as rij? ^ikoTifuag, suk .... xr> dQxr^v sg 

») cf. Egger: 1. 1. p. 250. „. . .1' adn.ini«tration imp^riale qu' 11 
se represente comme le but auquel tendait la Providence pour le salut 
de Rome." 

') cf. Tac. Agric. c. 3. „non tamen pigebit .... memoriam priorin 
servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse." et Hist I 
c. 1.: „quod 8i vita 8uppeditet, principatum divi Nervae et imperium Tra- 
lani, uberiorem securioremque materiam, senectuti seposui. rara temporum 
telicitate, ubi sentire quae velis et quae sentias dicere licet." 

*) cf. Hist. I. c. 3 : „adprobatum est non esse curae deis securitatem 
nostram esse ultionem''. ibid. III. c. 72.: „propitiis, si per mores nostros 
liceret, de.s." - Ano. IV. c. 1: „deum ira in rem Romanam, . " 

*) cf. Nipperdey: in ed. (Berlin. 1874.) p. XIX. 
^ *) Sic scripsi cum Schweighaeusero. Oodices habent: uiyi^.c i, xai 
itivxiif diriytyAS di iv^ovAiay xui Xi^ivQV, .... 



-T" 



19 



t6§s nQOTJyayov xal Tf^g svrvxiag wvavTo Sid Tr)v sv^ovXiav, — • 

Ceterae omnes gentes, Graeci, Macedones, Assyrii, Medi, Persae 
Komanis inferiores sunt. cf. Prooem. c. 8-10. Hoc modo 
populi Romani studium, quo est Appianus, cum pietat« 
quadam coniunctum videtur. Principatum enim pro- 
fitetur a deo institutum esse, quod nos dicimus „vou 
Gottes Gnaden", et opus a deo perfectum hominum 
opera uso. Quae opinio multum valet ad rerum naiTationem 
et singulorum hominum fatorum; quod postea patebit.^) 

Aliis locis de civitatum formis Appianus non iudicat. 
Nam quae Dominicus'^) protulit, iis fides iustitiaque illius 
tantum illustrantur. Ex nonnuUis quispiam Horatianum illud 
„odi profanum vulgus" cognoverit Ut in Pu. c. 38. de 
Carthaginiensium plebe haec dicuntur: 6i 6s , olov 6xlog, 
d(pQ6vwg r]yoivTo . . . . et despicere videtur urbanam Romae 

multitudinem: B. C. r. in c. 30: o 6s nohTixog oxkog s^6a 

et B. C. III. in c. 42. de Caesaris copiis seditiosis scriptum 
videmus: ol6v ts oxkog dvwfta/Mg, fiSTSv6ovv. Sed haec exempla 
parvi momenti sunt, quod in cuiusvis partis hominem con- 
veniunt, nisi qui ipse humili plebe ortus est. Maiore gravitate 
est is locus, quo de Gracchi filii tribuni plebis interitu agitur. 
cf. B. C. I. c. 33 : ov6sva stl wipslovaiig ovts sksv'&SQiag ovts 
6\fwxQaTiag ovis v6fiojv oihs d'^tojaso)g ovis dQx^^g, ... - Nam 
si ne tribunus quidem plebis in Hbera re publica Romana 
tuto versatur, quomodo omnino con^tare potest ordo aut 
salus? Hoc enim fere modo explenda sententia esse videtur. 
Tamen hic unus locus non sufticit, quo taedium liberae rei 
publicae demonstretur; accedit, quod in universum ea civitatis 
forma ne ibi quidem danmatur. Tale autem taedium in 
Appiano fuisse, pro principatus studio, quod antea prae- 
dicavimus, non negemus.^) 



1) cf. c. III. 

^) de Appiano, rerum Romanarum scriptore Graeco. Confluentiae 1844 
in p. 20. sqq. 

) cf. B. C. IV. c. 138: .... inif) drjf/ox^aTiag, oyofuaTog tieidovi 
fAtv akvaiTekovg Je ccei. 

2* 



20 



Caput II. 

De nominibus deorum. 

Age vero universa Appiani indole satis illustrata de 
singulis rebus nobis nunc est agendum. Initium autem 
capiamus a nominibus divino numini inditis. Quae 
sunt aut nomina propria aut communia. Illa saepe leguntur, 
cum de sacrificiis, templis, cultu divino verba fiunt. Haec 
omnia ad aniraum Appiani perspiciendum fere nihil valent, 
cum scriptor rerum quilibet et pius et impius talia com- 
memorare haud raro debeat. Huc ii modo loci pertinent, 
quibus ipsius scriptoris opiniones cognoscantur. Sunt autem 
hi. Nominatur: 

luppiter: in Ital fr. 8: . . . . ari^ismv yevo(.iev(av tx 
Jiog dr^dujv .... in Hannib. c. 56: xal yiyvoiiiav(ov iv 
'Pwjiill ai]iLUioov fx Jioi; (fofieQuiv, .... in B. C. 11. c. 151: 
ubi agitur de Alexandro et Caesare: xcd to yevog tx Jwg 
ilazr^v fxuifQog^ .... 

luno: in Mithrid. c. 101: ... . t6v tioqov . . . . , 
ov xhi&Tivai voiui^ovai BoanoQov "lovg Siavyiiaiitvr^g, oif: ^ovg 
ysvojiievrj xaid L,rf/,0TV7ilav "HQag ftpsvysv, 

Apollo: in lllyr. c. 4.: AvTaQttag dt xal ex ^eo^Xa^Biag 
^AjioXliavog tg laxarov xaxov ntQieki^elv, Quamquam hoc 
enuntiatum pendet ex verbo (faaCv, quod si non addimus 
cum Schweighaeusero ^), at cogitamus, tamen rem accidisse 
Appianus credit. Nam in c. 5. legimus: toiovtov ^iev Sij 
Tskog rijc dae^eiag 6 i^eog emihjxev 'lUvQcotg Te xai 
KekTolg .... 

Mars: de regib. in fr. 1.: yQxe Tore ^A^oQtyivoov t(jov 
TJjJf *lTak(av (Pavvog 6 tov ^iQeo^g^ .... 



») cf. App. ed. I. p. 833. 



21 



Venus: in Syr. c. 66: 6 fiev ^ij » ^ , , to Tf^g ^EXvfiaiag 
UipQoSiTTig teQov eavXrjae, xal (pd^ivoyv eTe?.eviriae, .... 
in B. C. II. c. 151: xal to yevog ex Jiog i\aTr(v exaTeQog, o 
fiev (Alexander) AlaxiStig Te xal *^HQaxlei6rig, o 6e (Caesar) dn 
^Ay%i^ov Te xal ^A(poo6iTrjg, 

Vesta: in Celt. fr. 6. Vestae sacerdos narratur Roma 
a Gallis obsessa ad deae aedem puogressus sacrificasse et 
incolumis per medios hostes revertisse: o fxev Sij xtvSvveveiv 
vntQ T(av ieQ(av eXofievog vti* avi(i)v eaco^ero xwv leQdiv^) xai 
Tode (fTiatv (hSe yeveai^at Kdaatog 6 '^Pwfiatog. 

Sol denique si non nominatur, at significatur his locis: 
in Prooem. c. 9: aQxofievov Te xat dvonevov tov ^for, . . . . 
in Pu. c. 113: ijji^ 6e toT ^eov neQt Seihjv eaneQav ovroc, .... 
in B. C. IV. c. 79: SvvovTog aQn tov ^for, . . . . in B. C. IV. c. 85: 
xXivoriog eg SeiXrjv eaneQav i'iSri rov ^fov, .... 

Haec exempla contemplati concedemus multa non ita 
idonea videri, quod ad verbum ex fontibus transcripta esse patet J 
concedemus poiTo verba illa, quae ad solis occasum pertinent, 
vulgaria ac sermone trita fuisse. Sed si respicimus B. C, IL 
c. 151., Illyr. c. 4. et 5., Syr. c. 66., Celt. fr. 6., facere non 
possumus, quin arbitremur Appianum credidisse illos 
deos et exstare et agere. Quod etiam magis elucebit, 
cum de antiquis fabulis verba fient.^) 

Tamen miretur quispiam eum, quamvis saepe deum 
agentem faciat, raro nominare deos certos, plerumque 
uti vocibus communibus. Sunt autem hae: 

Deus appellatur: 6 ^eog: in: 

B. C. I. c. 83: TTijv Te yT^v 6 d^eog ent fieya eaetae, xai 
veiog Ttvag iv '^PoijLiri xaTrjveyxe^ . . . 

B. C. II. c. 36: aifid re yaQ eSo'^ev 6 ^eog laai, . . . 

B. C. IV. c. 16: xai TdSe eyiyvero ovx ev iSiohtSt nokei^ . . . 
dXld Tr^v SvvaTooTdTriv . . . Steaeiev 6 &e6g, . . . 

B. C. IV. c. l3l: . . . j^?.dnTOVTog riSrjTOv i^eov, . . .') 



^) vn avtwv eaM^ezo tmv Ibqmv ex sua sententia Appianus scripsisse 
videtur. cf. Liv. V. c. 46. Dio fr. XXV., 6. 

*) cf. p. 26 sqq. 

*) Cum fontes, ex quibus Appianns bellorum civilium historiam hauriret, 
servati non sint, diiudicari non potest, quo nomine dcus in iis significatus fuerit. 



22 



^eog in: 

Samn. fr. 4,2: .. . ^foc S^ivffx&ar^af tr\c /iFyaXriYOQiag, . . . 

Hisp. c. 2'd: . . . xai fid?lov fSoxei xatd ^fov exaaia 
Sqccv, . . .^) 

Hisp. c. 82: ... ^eoii aq.dg dnoTQenovtog ^ . . 
Hann. c. 12: 'Avvi^ag Sf^ S^pov naQayovTog aviov^ . . . 
Hann. c. 40: ... i^eov naQayovrog avcov . . . 
Hann. c. 53: ^eog Se tiiot Soxel . . . dvciSovvat. . . 
Pu. c. 106 : ... rriv fisv dqx^v . . . ^foc eSwxev, ... 
Maced. c. 18: ... o rieoaevg . . . aviiyv ekaivovrog ^eov, 
Syr. c. 28: i^eor ^hcmovTog . . .rovg ?.oyiafiovg, , . . 
Syr. c. 69: ... i^eov fxeTtovTog . . . 
B. C. I. c. 113: . . . ^kdnTOVTog rlSr^ ^eov, . .. 
B. C. II. c. 62: ... if^eov naQayovcog, . . . 
B. C. II. c. 63: ^eov qcfdg enl fierdvoiav dyovTog, . . . 
B. C. II. c. 67: ... i^eov ^kdnTovrog . . . 
B. C. II. c. 71: d)ld cdSe fxev ojxovofiet i^eog . . , 
B. C. III, c. 72: ... ilStf d^eor (^AdnTovcog, . . . 
B. C. IV. c. 86: ... nvevfxaTog . . . xaid ^ebv . . . ysvo- 
fievov . . . 

B. C. V. c. 112: ... i^eog eg ibv ""A^dXav hfxeva naQij- 
reyxe . . . 

B. C. V. c. 140: ,..i^eov /^AaWorjoc . . . 
To Saifiovtov in: 

Maced. fr. 19: Ynt Havko} . . . ib Saifibviov iffDovriae ti]g 
emvxiag. 

B. C. I. c. 83: xai idSe . . , eSdxet xai ib Saifxonov . . . 
nQoaijfitjvat,. 

B. C. III. c. 61: ...tov Satfioviov . . . evoxkovvcog . . . 

B. C. IV. c. 21: ovTO) lalg loVf avfi(foQaig xal cb 
SaifxovLov enexeiTo. 

B. C. IV. c. 184: d xai ib Saifxoviov . . , evefxear^ae^ . . . 



) cf. Pol. X. c. 14,11: rinav th aT{)(tr6ntdov vniAa^e fxeiu rivog 
^iov n^ovo(«s yiviai^ni t6 avfi^cdvov. 

Eiusdem libri secuudo capite iiarrat Polybius a multis Scipioni sin- 
gularem deorum favorem attributum esse. Verbis xaut i^ehv Poljbius non 
utitur* 



23 



B. C. V. c. 128: . . ♦ to Satfxoviov . . . evefxear^ae . . . 
o Satfxo)v in: 

B. C. II. c. 149: ...10 neXayog ... tov Satfxovog xaT- 
ejovTog . . . 

Saifx o)v in: 

Pu. c. 132: ... xat noXeig . . . SeT fxeta^aXetv waneg dvS^QO)- 
novg Satfxova, . . .^) 

B. C. II. c. 84: ... xacd Saifxova . . . ro nvevfxa ibv Uofx- 
nijtov xaTeq^egev. 

B. C. V. c. 87: vnb Sl eteqov Saifxovog dya^ov xo Tqiaxat- 
SexaTov Tekog en^.rjaia^e . . . 

B. C. V. c. 94: xa^d Saifiova S^dfX(foieQO)V nQoaiovtorv .,, 
if^eoi in: 

B. C. IV. c. 115: ...rnb tov S^ewv exSeSofxevai lotg 
noXefxiotg. 

Priusquam ad hunc usum declarandum aggrediamur, 
magni interest cognoscere, num etiam apud priores historicos 
eum offendamus. De Herodoto conferas, quae Hoffmeisterus 
dicit^): „. . . beinahe immer, wenn er eine Begebenheit auf einen 
hohern Ursprung zuruckflihrt, spricht er nicht von einem be- 
stimmten Gotte, sondern nennt dann beinahe immer nur den 
Gott, die Gottheit {if^ebg, ^elov.^ Satfibvtov) im Allgemeinen." 
De plurali nimiero ^eoi ibidem haec legimus: „Sonst ge- 
braucht Herodotos diese Mehrzahl vomehmlich nur dann, 
wenn er mehr aus der Seele Anderer, als aus seiner eigenen 
spricht." 

Fere eadem de Thucydide dicit Bockshammerus'): 
„Schon das ist in dieser Beziehung verdachtig, dass er nur 
selten den Namen eines einzelnen Gottes nennt, und zwar 
immer nur da, wo es sich um Angelegenheiten des Cultus 
oder um subjective Ansichten einzelner Personen handelt; 



*) cf. Polyb. XXXIX. c. 6: . . . «ffi uitn^tt^kEJv (laneq avd-Qwnovg 
SaifjLova. Descripsit igitur Appiauus hunc locum ex Polybii historia. 

^) cf. Sittlich-religiose Lebensansicht des Herodotos. Essen 1832. p. 8. 

•) cf. Die sittlich - religiose Weltanschauung des Thukydides. Tiibingea 
1862. p. 20. 



24 



noch mehr aber, dass er selber anstatt des Pliiralis <}€oi sehr 
geiTie den Ausdruck to d^elov oder o ^fog gebraucht." 

Itaque Herodotus et Thucydides cum Appiano consentiunt, 

nisi quod uterque verbo to ^frornonnumquam utitur, quod 

in Appiani historia non exstat. Xenophonti quoque 

ea consuetudo est^) Ac ne Polybius quidem vacat.^) 

Dionysius Halicamassensis, auctor Appiani gravissimus, a 

ceteris historicis hac re non difFert^) Neque vero tam raro 

pluralis numerus ^€oi invenitur. Plutarchus denique cum 

de universo numine divino tum de singularibus deis disputat*) 

Sic perlustratis scriptoribus Graecis causam talis usus per- 

scrutemur. Naegelsbachius, ubi haec disserit^), Graecos unius 

voluntatis divinae potentiam sensisse existimat, cuius initium 

in ipsis Homeri carminibus animadvertit. lovis enim voluntas 

absoluta ab Homero habetur,*) ceteri dei principum concilii 

locum obtinent Aetatis autem, quae post Homerum fuit, 

opinionem Naegelsbachius sic describit^): „. . . weit wichtiger 

ist die Gliederung der Gcitterwelt nach Familienbeziigen. In 

diesen erscheint das Zusammenstehn der Hauptgottheiten 

recht eigentlich als ein Organismus, der von einem Punkt 

aus Dasein, Leben und Wirksamkeit empfangt. Als dieser 

Mittelpunkt stellt sich uns Zeus dar." Et alio loco»): „ . . . Zeus 

ists im Gnmde, der in der Gemahlin, in den Brlidem und 

in den Kindem wirkt, " Tum transit^) idem vir doctus 

ad historicomm eam dictionem, de qua hic quaeritur. Verba 
^f wr TK, ^€6g, o ^foc, o Saif,im\ co ^€Tov, t6 6aifi6nav, ol i^€oi, 
i^€oi unius dei cultum indicare dicuntur.^») Deinde vicissi- 



>) cf. Nagelobach: Die nachh. Theol. p. 138. 

«) cf. Unger: „Polybios und Diodoros uber den Soldnerkrieg" in* 
Rhein. Mus. N. F. XXXIV. 1879. p. 104. 

3) cf. Busse: de Dionysii Halic. vita et ingenio diss. inaug. Berolini 
1841. p. 33. et 36. 

*) cf. Volkmann: 1. 1. n. p. 249. et 250. 

*) cf. 1. 1. p. 138. 

•) cf. Nagelsbach: Die Homerische Theologie.» 1884 p. 139. 

') cf. Die nachhomerische Theologie: p. 131. 

•) cf. ibid. p. 137. — ») cf. ibid. p. 138. 

w) cf. ibid. p. 138.-140. 



I 



25 



tudine ostensa, qua usi historici modo unum modo plures deos 
agentes inducunt, hic est exitus^): „... eben aus diesem 
Wechsel der monotheistischen und polytheistischen Ausdrucks- 
weise geht zur Geniige hervor, dass die monotheistische 
Eichtung eine fast unbewusste, naive, ein dunkler 
Trieb ist, ein Licht, das in die Finstemiss scheint, aber 
von dieser nicht begrifFen wird." 

Equidem huic interpretationi maxima ex parte assentior 
ratus unum numen divinum historicos obscure sensisse. Sed 
unum in medio reliquit ^NTaegelsbachius. Quaeritur enim, cur 
certi dei rarissime apud rerum scriptores nominentur, apud 
poetas, qui eodem unius dei studio sint, frequentissime. 
Cur porro communes illae voces in historicorum scriptis 
continuo praeferuntur, in poetarum carminibus o ^foc, o 
SaifiMv, To Saifxovcov vitantur? An Herodoti magis coluerunt 
unum deum quam Aeschyli? Quam difficultatem ut solvamus 
non sufficiunt, quae Naegelsbachius dixit. Praeterea con- 
siderandum est, quantum intersit inter orationem 
poetae et rerum scriptoris. Poeta enim, etsi deorum 
potestates singularium nequaquam sunt definitae, tainen bella 
Marti, amores Veneri, alia, quae ad naturam et vitam huma- 
nam pertinent, attribuere solet deis aliis. Atque iure 
haec fingit, cum hoc modo magis varia et definita dictio fiat. 
Ut breviter loquar, poetae ratio dicendi sensui subiecta 
esse debet. Sed historico, si quid ad deos refert, certos 
deos, quos vult, nominare non licet. Nam refert, non fingit. 
In universum autem divinae voluntatis admonere eos, qui 
legunt, ita non est fingere, ut pietas potius vocetur. Itaque 
apta snnt verba (o) ^€6g, (o) Saifxcov, t6 ^€ioi\ ro 6aifi6vtoi\ 
Quae omnia ab historicis nominum propriorum loco posita 
sunt. Contra voces i ^€6g, o Saifiwv, xo d^€lov, td Saifi6vLov 
a poetis plerumque vitantur, quod, obscurae ut sunt, ad eorum 
sennonem sensui subiectum non quadrant. 

Haec hactenus. Age vero inquiramus, quomodo inter 
se habeant nomina ab Appiano numini divino indita. 



») cf. ibid. p. 140. 



26 



Inter verbum ^sog et Satjuaiv apertum discriraen non 
fit. De neutrius enim natura usquam disputatur, nedum 
altenim ad alterum referatur. Quamquam uuo loco inter 
bonos et malos genios discerni videtur. Nam cum Octavianus 
cum Sex. Pompeio congressus in angustiis esset, legio tertia 
decima auxilio venit adducta a deo quodam, quem nominat 
Appianus eTSQov Smfxova Hyai^6v^\ i. e. alterum atque eum 
bonum genium. Itaque adversas res a malo genio antea esse 
factas existimare necesse est. Quae cum ita sint, verisimile 
est significari eo loco animalia medium locum inter deos et 
homines obtinentia, qualia esse omnibus temporibus Graeci 
opmabantur. t6 Sai^ioviov denique semper idem est ac numen 
divinum vel deorum neque usquam articulo caret. Nam 
neiitrum genus adiectivi Saifimnog quod est, ipso articulo 
nomen subtitantivum iit. 

^eoi. Pluralem numerum extra orationes semel, 
in orationibus saepe inveniri adpostremumpraedicaverim*-*). 



Caput III. 

Unde cognoscatur numen divinum. 
Enumeratis deorum nominibus, unde cognoscitur eos et 
esse et agere? Jnde ab antiquissimis temporibus Graecorum 
religio imprimis posita erat in fabulis a maioribus tra- 
ditis.') Quae a poetis non lictae esse habebantur, sed 
cultus velut fundamentum magna apud plerusque auctoritate 
erant."*) 



') cf. B. C. V. c. 87. 

•j cf. c. IV. 

») cf. Nagelsbaeh: Nachh. Theol. p. 157/158: „Fur den Griechen ist 
Wissen im AllgemeiDen Erfahrung, die h-storische Kenntniss der Dinpe und 
die Quelle des Wissens ist Ueberlieferung." ibidem p. 158./159. „Somit ist 
auch das Wissen von den Gottern ein historisches." 

*) cf. Klix: Thukydides und die Volksreligion. ZuUicbau 1854. p. 22: 
„Im Glauben des Volkes fand die Religion ihre hauptsachlichste Stiitze in 
demHerkommen, welches von den den Gottern naherstehenden, mit ihneu in 
engster Verbindung lebenden und das, was sie uberliefern, aus unmittelbarer 

Offenbarung wissenden Vorfahren stammte «' et p. 23: „ und diese 

Anschanung Issst sich aus allen Zeiten belegen." 



27 



Itaque magni interest explorare, quanti eas Appianus 
aestimaverit. Ac primum quidem exempla colligamus: cf. 
de reg. fr. 1.: Eaunus Martis filius appellatur^). Illyria 
narratur^) nomen accepisse ab Illyrio, Polyphemi filio. Poly- 
phemum autem et Galateam, postquara e Sicilia abissent, 
Galatas rexisse et Gallos et Illyrios. Tum pergitur: xal 
roSe fioi fidXfaia^ nolka jnv^evovroov 'heQa nolkwv^ (XQtaxei, 
Itaque, ut Polyphemum mittamus, Galateam olim fuisse 
Appianus credit. ^N^eque est dubium, quii; nympha illa signi- 
ficetur, quam a Polyphemo amatam esse inter omnes constat. 

Ex utroque exemplo ehicet pio animo Appianum 
accepisse, quae de vetere hominum et deorum consue- 
tudine tradebantur. Hac autem imprimis nisum esse 
deorum cultum docet Naegelsbachius.^) In Mithrid. c. 103. 
haec scripta videmus: rovg KoXxovg enijet (Pompeius) 
xa^' iaTOQtav xf^g ^AQyovavToiv xal JioaxovQwv xai 'HQaxltovg 
emSrifiiag, xo nd^og ^dXiaia iSelv eMXuiv, o nQOju^jO^et (paal 
yevea^at neQt t6 Kavxaaov oQog. Deinde refert Appianus ex 
Caucasi fontibus accolas aurum. colligere velleribus in flumine 
sic suspensis, ut illud adhaereret. Adduntur haec: xal loioviov 
7iv tawg xat to %Qva6^ia)Jov Airirov SeQog^). 

Neque vero aliud fabularum antiquarum inter- 
pretationis exemplum exstat neque id ipsum ab eo 
inventum est. Tamen, cum ex fonte suo transcriberet, com- 
probavit. Itaque talia ut non quaerebat, ita, cum semel 
offenderat, non repudiabat. Quod addidit cpaai, hoc 
verbo et similibus a scriptoribus Atticis certe tradita 
significantur^). Is usus multum valeat ad nonnullos alios 
locos intellegendos; neque tainen ausus suni, ea enuntiata 
quae pendent ex (paaiv, keyovatv, similibus verbis tanti 
aestimare quanti alia. Sed exempla pioferanius nonnulla; 



') cf. p. 20. - *) cf. Illyr. c. 2. 

*) cf. Hom. Theologie.3 p. 144. Nachhom. Theol. p. 159. 
*) Jordanus (1. 1. in p. 93.) eadem Strabonis interpretatione allata utrum- 
que scriptorem ex eodem fonte hausissa nescio an iuie coniciat. 
*) cf. NagelsbacL: Hom. Theol. p. 388. not. 21. 



f 



28 



Legimus B. C. 11. in c. 20: o Mtlayv , , , ig trv narQiSa 
Aavov^iov^) e^i^Bi^ r^v Jtofir^dr^ (paof'v . . . olxiaai, . . . 

ibid. in c. 39 : ... JiQQaxog^ vofit^([aevog etvac TloaetSiovog^ . . . 

ibid.: ... rw Jt^QQaxm dvvefidxr^aev o ^HQaxXf^g . . . 

ibid. : (paal . . . JvQQaxov naXda ^Ioviov vtp ^^HQaxXtovg 
t^ dyvoCag dnoi^aveiv, . . . 

Sic praefertur modo obliqua oratio moJo ea, qua certae 
res narrari solent. 

Etiam graviora simt, quae exstant B. C. II. in c. 151^): 
Alexandri origo ducitur ab Hercule, Aeaco, love, Caesaris 
ab Anchise ac Venere. Ergo deos cum mortalibus se 
miscuisse conceditur, cum nobilium Romanorum genus 
divinum habeatur. 

Nihil novi discimus ex B. C. IV. c. 41 : olov nov xai 
Tov Alvetav yQaifovatv aideatflov roig noXefxtotg yeveab^at^ (peQovra 
zov nareQa, aut ex B. C. IV. c. 105: ev^a xal ro ndO^ogTfi KoQjfj 
(paaiv dvOtCofievr^ yeveai)^at, xai norafiog eart Zvydxrr^g^ ev w tov 
lyeov neQMvrog t6 aQfia tov ^vyov a^at leyovat, xai rw noiafiio 
yeveaitat to ovofjia» 

Ex iis exemplis omnibus haec conciudimus: Non secus 
atque Homerus etiam Appianus opinatur deos homi- 
num in conspectum olimvenisse atque ex mulieribus 
mortalibus liberos genuisse. Etiam aliae fabulae 
antiquae num verae sint, non inquirit. UUam vero 
rationi repugnare contendere non est ausus> 

Cum Appiano Graecorum multitudinem consensisse, 
Naegelsbachii verbis, quae supra protulimus, apparet. lam 
exponamus, quanti, quos imitatus est, priores historici, auctores, 
aequales fabulas antiquas fecerint: 

Herodotus a poetis ficta esse, quae de deorum ortu et 
affinitate traderentur, censet'). — Thucydides fabulanim 



^) Sic scribo cum Schweighaeusero in App. ed. III. p. 739./740. — 
Codices praebent 'Act^oviviov^ Candidus vertit Lauinium; Mendelssohn (in 
App. ed. p. 705.) scripsit Anvohmov. 

«) cf. p. 21. 

') cf. Meuss: Der sogenannte Neid der Gotter bei Herodot.-Licgnitz 
1888. p. 5. 






29 



personas homines putat eodem genere, quo aequales^) Tamen, 
etsi ad religionem eius nihil valent, ea, quae ad historiam 
pertinent, accipit, si probabilia videntur^). Xenophon fabulas 
magni aestimans tanta verecundia commemorat, quanta Graeca 
pietate oriri solebat. Polybium talia neglexisse inter omnes 
constat^). De Dionysio, cuius ex scriptis multa transtulit 
Appianus, Busseus haec dicit^): „demonsti*are aliquis conetur, 
Dionysium omnes deorum fabulas rejecisse, sed non recte, 
nam nonnullas veras habet. Rejiciendae autem sunt eae, in 
quibus indignum alicjuid natura divina narratur, (Antt. Romm. 
I. c. 77. p. 196. . .), accipiendae, quae utilitatem 
aliquam afferunt; . . . ." Medium igitur inter historicos 
locum Dionysius obtinet nec longe dissentit ab Appiano, 

Alia et Appiani dissimilis est Plutarchi opinio, cum 
interpretandis fabulis multum operae det. Sed diversa com- 
probasse videtur. Nam et transferre illas amat et geniorum 
facinora vera putat^). Hoc niodo sibi repugnat^). Ceterum 
negabat fieri posse, ut dei cum hominibus miscerentur''). Fere 
eadem, quae Dionysius et Plutarchus, Stoici docebant**). 
Quibuscum discrepat Appianus. Contra cum plurimis aequa- 
libus congruisse videtur. Nam ipsa Stoicorum et Phitarchi 
studia fabularum philosophia defendendarum atque etiam 
Luciani ludibria testimonio sunt, quanta apud plerosque 
auctoritate eae fuerint, cum et copiose defenderentur et 
vehementer illuderentur. 

Deos, praeterquam quod ipsi hominum in conspectum 
olim venerant, aliis modis voluntatem etiam postea saepe 
indicare Graecorum erat communis opinio, Plurimum autem 
valebant omnibus temporibus oracula. Eorum, quae locis 



») cf . Klix. 1. 1. p. 23. 
*) cf. ibid. p. 25 et p. 29. 

^) cf. Markhauser: Der Geschichtschreiber Polybius, . 
1858. p. 130. 

*; cf. 1. 1. p. 35. — 

*) cf. Volkmann, I. 1. H. p. 307. 

•) cf. ibid. p. 307. et 308. 

') cf, ibid. p. 257. 

•; cf. Zeller: 1. 1. Ill^, 1. p. 321 sqq. 



. Miinchen. 



30 



celebribus clarisqiie edebantur, unnm, Apollinis Didymei, ad 
Miletum culti, commemoratur. cf. Syr. c. 56: Xtyfrat 6'avTM 
(Selcuco) . . . XQWov sv JidvfitMg ysvtdb^ai nvv^avo^itvoj nsffl 
Trjg 8g MaxtSoviav enavoSov, "/ir) annS' EvQomi]v^). 'Aairi rot 
noXXov d^ieivwv:' Ne quis arbitretur hj^Tat verbo commotus 
suam opinionem Appianum non proferre hic, in c. 62. haec 
legimus: xal 2fAsvxog fisr ovio) Tfkfvrq, . . . xai fioi SoxfT xal 
k jovTo avTO) avrfvfx^vat to avTo Xoyiov, "/<*) anfvS' 
EvQwnr^v. "Aah] roi noXlov djusho^v:' Tum demonstratur, 
quam verum oraculum fuerit. Praeterea, si non sacra loca, 
quibus oracula edita sint, nominantur, at tamen duo versus 
referuntur, qui unde fluxerint, nescimus. cf Syr. c. 63: 
XfySTat 6f xal nsgl avrov rov ^avaTov nort ai to) (8eleuco 
eidem) XQO)fikvo) Xoyiov nQoayoQsv^vat ''"AQyog dXf vofifvog 
To nsnQO)fi fvov slg STog ijjf/^.- sl 6 "AQysc nfkdaatg, T(ks 
xfv naQU fwiQav oAo/o." Rursus iis, quae sequuntur demon- 
stratur rectum hoc oraculum fuisse. Etsi Hieronymo Cardiano 
Seleuci historiam Appianus debet, dubium non est, quin, 
quod tam copiose eam rem tractavit nec contraxit, ut 
permultas alias, ipse oraculum miratus sit. 

Multae naiTantur vaticinationes non solum vatum, verum 
etiam aliorum hominum. Ut Sullam principatum praedixisse 
dicit Appianus in B. C. T. c. 104: Cum enim dictatura de- 
posita Sulla a foro abiret, adulescens quidam conviciis vexabat. 
IUe aequo animo perferens respondit shs dno avvfasoyg shs 
xai TVXV xaTajtiavTSvofisvog twj' faofifvo)v, . . oTt xoiXvaft 
To fiftQaxtov ToSf STSQov dvSQa dQXi)v Totdvds fxovia 
dnod^fa^at, Cum quilibet alius fluxisse tale Sullae dictum 
ex ratione ac consilio arbitratus sit, Appianus verborum 
magnificentia quadam sic pergit: xai 'Po)fiaiotg fifv ovto) 
ysvsai^at ami^vsx^ /ifr' okiyov, Fatov KaiaaQog Tt]v dQxi]v 
ovxfTt fis^fVToc .... Neque hic neque B. C. I. in c. 121. 
homines vatum ordinis vaticinantur, sed divinitus inspirati. 
Agitur ibi de populo Romano postulante, ut Crassus et 



') evQfinriv habent codices optimi: Mpndelssohn Plethonem seciilus 
scripsit EvQuinr^yd^ sed adnotavit EvQ(oni]v fortasse teneri posse. (cf App 
ed. p. 42b). 



:i" 






31 



Pompeius reconcilientur: wg . . , xat d^sokr^nToi rtvsg nQovXfyov 
noXXd xai dftvd fi fii] avvaXXayfifv ot vnaTot^ .... 

Pompeium ante pugnarii Pharsalicam angore vexatum 
esse, etsi mirum non est, arcana causa, ut solet, Appianus 
declarare studet. cf. B. C. II. c. 69: fhs u xat fiavrtxoiiSQov 
avnn\ nXr]atd^ovTog r]d\ rov xaxot^ avvfrdQaaaf^ .... 

Maxime confirmatur oraculorum auctoritas Caesaris caede. 
Poenas dare Appiano videtur, quod vates contempserit. 
cf. B. C. ir. c. 149: df xat rotdivSf nQoayoQfvafwv 
avio) avv ToawSs tov fidvi fo)g ^d^aft ysvofisvo)v, xat ar^fisioiv 
(ov nQOftnov srfQo^v vnfQtdd)v nQoy<X^f xat STsXsihr^asv., .... 
Etiam principatus a vatibus praeiiuntiatur. Sed hoc oracu- 
lum tam mgens et vati ipsi tam immane erat, ut diutius 
vivere nollet. cf. B. C. IV. c. 4.: xal o nQsa^maTog avTeHv 
rdg ndXat ^aatXfiag snavr]^stv ftnoU', xai ^ovXfvafiv dnavrag 
XoiQtg favtor fidvov^ /o aidfia xarsaxi xal ro nvsvfia ^w^' 
dnfd^avfv. — Parvi suiit momenti, quae inveiiiuntur B. C. IV. 
in c. 138: dnr^vir^af ys fii]V aviotg (Antonio et Octaviano post 
pugnam Philippicam) xal o avvtdvrfg tg rr^v fidxt^v fnffiavrfv- 
aavro Pojfiaiotg' fxQii)}^ yaQ ainorv r) noXirfia .... xai ovx 
fnavfiXt)^fv fc dr^fioxQariav frt., .... Verbum enim sntfiavtfv- 
fai^at eo loco potius praedi{»endi i. e. ex iis, quae anteeesserunt, 
coniciendi vim habet. 

Quibus de rebus omnibus Dominicus sic iudicat^): „Vi"i 
sensum eventumque quem talia habebant, interdum quidem 
apponit, tamen nusquam ex modo quo narrat colligi potest 
ipsum fidem iis habuisse .... et in p. 29: „solet autem nobis 
videri vir . . . nec superstitionibus imbutus nec suspiciosus, ..." 

Tanta laude dignus Appianus nou est. Neque enim 
exempla, quae modo attuli, superstitionibus imbutum eum 
non fuisse putare sinunt. Immo omnia si(i narrata sunt, ut, 
quamquam proprium iudicium additum nullum est, tamen id 
ipsum manifestum sit. Vera enim esse oracula Appianu s 
et ipse credidit et eorum, qui legerent, animis oppo- 
nere volebat. Nisi fidem oraculis habuisset, non tam sedulo 
ea narrasset, quae exitu confirmata essent, neque alius generis 



*) cf. 1. 1, p. 28. 



32 

signa caelestia tam multa collegisset, quam infra cognoscemus 

neque de oranibus tacuisset, quae vaticinationum fidem labe- 

factare possent. Quodsi B. C. II. in c. 149. coniuncta sunt verba: 

vne^,6m, n^o.,Xi^e .ai hsle^r^asv .... clariore iudicio opus 

Bon est. Itaque exemplorum summa ad iudicium adducimur 

Domimci contrarium: Patet enim Appianum oraculis 

tidem habuisse sive locis sacris ederentur sive a 

vatibus sive ab inspiratis divinitus hominibus; quolibet 

deum uti posse, „t voluntatem suam aperiret. Sed quisquis 

contempsisset vaticinationes aut illusisset, sua cum pernicie 

eum impium se praebuisse. 

Praeter oracula indicant dei consilia sua mortalibus 
ignis caelestibus ct portentis. Quorum ex copia ipsa 
.ntellegimus, quantam iis attribuerit Appianus verecundiam. 
Wuia.-' quod omma reruni eveiitu confirmantur? 
lam ad ipsa exempla transeamus. 

non s^tr '*^''""' "' "' ''^"''' ^*™" ••^''^"'•''^«"^ significata 

cf. Ital. fr. 8: Sr* <n;,,«'ft,i. rfvonhm tx Jd, „'r,<Jri>,. . . >) 
Hann. c. 5«."), ' ' " ^' 

noXXa !' V^' >'■ ^^-'- "^-^" '*'* "^" ^'?"''"« "/^- ^»^^"'^ 

noUu Ts a).Au unuiaia eyiyvsin Ao-itnr 1„ n 

riiino oi„-i„ • ^- ■ ■ ■ ■ ■ •^giiiir de Crasso. 

Cmus clade mgenti signa comprobantur. 

bplln'^^*^!-"' '° f ^^" """'^* P™'^'^'* ennmerantur, quae 
bello civih secundo antecesserunt: HXla re noUu kLoT, 

Ac sublata est libera res publica. 

Naturae miracula exstant haec: i„ Celt. fr. 13. pugna 

J/*w,. (Carbo) e. ^n. toy«c mi S,,^go, .„i ^^,rrai fiaoeTac . 



„„.„, ,,,, ,,„„, ,,„^ ^^ P-^- 2_^sea „, 

•) cf. p. 20. 



33 



cf. Syr. c. 56: xai iv MaxeSovCq t^v aaxiav avrov^) 
(Seleuco) rriv TrarQcfav, ovSevog aipavrog^ exldinipai nvq fisya. 

in B. C. I. c. 83.^) pergitur: t6 tb KaniTiohov .... 
FVBnqrfi^% xal rijv ahlav ovSeig infvoei, Omnia praenuntiant 
belli civilis, quod sequitur, terrores. 

In B. C. T. c. 110. legimus: xai avfi^dXXovatv dXhjkoig 
(Sertorius Perperna, Pompeius Metellus) .... xxvnov 6'fv 
ald^Qi^l^ (fo^BQov xai daTqanwv naqaXoyow ysvofitviov, rddf fisv 
(Lg efinsiQonoXsfiot SitipSQov dxaTanktjxTMg .... Hic quispiam 
opinatus sit apertum esse exemplum impunitatis impii animi. 
Sed erraverit. Nam quod postea magna ab utrisque caede 
facta tamen anceps pugna est, satis magno Appiano docu- 
mento fuerit diem illum ad pugnandum aptum non fuisse. 

cf.: B. C. II. c. 3G: alfid ts yaQ sdo'^sv 6 ^sog vaai^ xai 
^oava IdQwaai^ xai xsqavvoi nsaslv sni vswg noXkovg, xai rifUovog 
TSxslv . . . . B. C. II. c. 68: . . . asXag f§ ovqavov StanTav dno 
Tov KaCaaqog sg ro JlofinriCov arQaTonsSov sa^sad^, . . . . Et rec- 
tum est id prodigium. — De B. C. II. c. 149. cf. p. 23. 

cf. B. C. II. c. 150: KaCaaqi 6s r^ ts ^lovcog ^dXaaaa siiSy 
XSfimvog fisaov nXwrri xai stStog ysvofisvri^ .... 

Auspicia^) quoque diligenter respiciuntur : cf.: 

B. C. I. c. 75: . . . To fidvTSVfia oficDg dnnjvTa (Mario) ro 
Twv snrd vsoyvav dsTm\ Atque fuit septies consul Marius. 

B. C. III. c. 94: sd^vs (Caesar Octavianus) ScaSsxd oi 
yvniav (pavsi^wv oaovg (paai xai *Pa)jUi;A(j) t^v nohv oIxC^ovti 
o(fi^i\vat» 

Ciceronis morti haec auspicia antecesserunt: sg ro SoDfiaTtov 
avTot xoQaxsg sanrdvTsg sxXa^ov .... xai t6 tfidrtov dnsavQov dno 
Tov awfiarog^ s(ng oi d^SQdnovrsg arifirjvdfisvot t6 ytyv6fisvov stvai 
avfi^okov sx Tov d^soDV .... y^yov .... (cf. B. C. IV. c. 19.). 

Haec fiunt ante pugnam Philippicam: Svo Ss dsToi xara- 
nrdvTsg sg rav arifisCcov dvo dsTovg dn* dqyvQov nsnotrifisvoiK^ 
sx6XanTov avTovg, rj cog STSQotg Soxst nsQtsaxsnov xai 
naQSfisvov^ .... fis^Qt nQo fitag Tfjg fxdxrjg rjfiSQag dnmTr^aav. 



*) avtov habent cdd. optimi, «vrco deteriores. 
"") cf. p. 22. 

^) Auspiciis et haruspiciis copiose tradiiis Appiiinus praebet se potius 
Romaui imperii civem quam Graecum. 

3 



34 



(cf. B. C. IV. c. 101.) Quanta diligentia rettulit Appianus 
quae plures tradiderunt ! 

Etiam maiora signa ante eandem pugnam acciderunt: 
dsToi dvo tg t6 ^ueTaiximov avfineaovTeg (Uhjkoig STToXtfiovv .... 

(fvyovTog Ss tov xma Bqovtov, ^o^j ^Jyf ^^i^ ^) . . . Sic Bruti 

(clades indicata est. Quod Cassii interitus praenuntiae aves 
ab Appiano desiderantiu", levissima captantur, quae in peiorem 
partem trahantur. Avium enim turba tacite sedentium 
supra castra calamitatem praenuntiasse dicitur. cf. B. C. IV. 
c. 134: ... oQved ts nolla vntq t6 aTqaTonedov avTov 
xad^Vjfieva^) xkayyip oiSe/niav^) i](ftei, . . . Si clamorem aves sus- 
tulissent, eandem in sententiam Appianus convertisset. Mirari 
hercle debemus ab historico nec rudi nec stulto talia com- 
memoratu dignata esse. 

Ne sacrificiis quidem imiquam homines falluntur. Ut 
cum coniurati consilium cepissent Scipionis castra incendio 
delere, sacriliciis constanter iniquis salus debita est: 2xmio)vi 

Se ^vofievio xivdvvov t« leQct e67J?Mv efinQy]afiov' wc 

d*ovx dviet to, teqa t6v efinQ7]afi6v vnoSetxvvovua, 6 jnev 

(cf. Pu. c. 29.). — Etiam Caesar vitam conservasset, nisi cum 
oracula tum sacrificia contempsisset. cf. B. C. II. c. 115: 
i^vofievi^ Te noXXdxtg r^v to. anfiela (fofieQa. . . . et B. C. II. 
c. 116: xal ndktv Toh' leQCQV ijv rw Kaiaaqi to fiev 
nqmov dvev xaqdiag, i] wg hegot keyovatv, 7] xe(fah) 
Totg anXdyxvoig ekeinev. Ut supra ita hic unus nuntius 
Appiano non suffecit. — Eadem hostiae facies Alexandro sacri- 
ficanti ostensa est. cf. B. C. II. c. 152: eyeveTo yd^ exaTeQu^ 
et Alexandro et Caesari) 6tg dko^a, xal ra fiev nQeoTa xivSvvov 

a^pakeQov vnedet^ev, tu SevTeqa de eg t6v ^dvaTov avrov, 

Deinde duobus capitibus longis utrumque oraculum verum 
fuisse demonstratur. Cuius documenti ultima verba sunt 
gravissima: cf c. 153: , . . xal edkojaav o>wc vn6 zrw Xdyc^ twi' 
fiavTevfidTCDV. 



*) cf. B. C. IV. c. 128. — *) Coiicedo placere mihi Mendelssohni 
coniecturam TjeTouiya. (cf. App. ed. p. 1051.) 

*) Candidus vertit : moestum clangorem edidere. Dio (cf. XLVII. c. 40.) 
terribilem clangorem aves edidisse ait. Itaque nescio au scripserit 
Appianus dnyi^y. 



35 



Memorabilis est enuntiati structura in B. C. TI, c. 153: 
. . . fiexQf^ ^Qadvv6vT(t}v aiTO) (Caesari) raJr teQwv SvaxeQdvag 
V^A^f xal dvj^Qe^rj. 

Ad sacrificia denique aliquo modo pertinent, quae narrantur 
B. C. II. in c. 68: «vrw 6e tco Ilofimjio) Trjg avTrjg vvxTog 
(ante pugnam Pharsalicam) Ttva roiv leQeioxv exg^vyovra ov 
avveX7J(pd^7], . . . 

Nec desunt mira somnia. Ut paene absurdum est existi- 
mare somnio impulsum Caesarem, contemptorem omnium 
portentorum, Carthaginem restituisse. cf. Pu. c. 136: . . . 
. . . rdiog KaXaaQ . . . leyeTat^ tTj KaQxriddvt naQaauQa- 
Tone6evo)V, vn evvnviov aTQaTov nolvv idcav xkaiovTa evoxhj' 
d^ilvat, xat amixa eavTO) eg fiviqfiriv vnoydipaad^at KaQX^t^Sova 
avvoLxi^etv. Quamquam leyetat verbo opinionem attenuari 
non nego. 

Ex somnio Dido vitae periculum imminere cognovit. cf. 
Pu. c. 1: ri 6e e^ evvnviov tov (povov eneyvo)., ... 

In Syr. c. 56., quod rerum mirarum plenum est, legimus: 
xat ovaQ avTov Ti^v firiieQa ideh\ . . . De quo somnio copiosius 
tum agitur. 

De LucuUi somnio haec scripta videmus in Mithrid. 
c. 83: . . . Tr)r noXtv (Sinopen) evi^vg elev^eQav ^(fiet 
dt^ evvnvtov, o TotdvSe rjv. Hoc quoque somnium accuratius 
narratur. 

Sullae mors eodem modo praenuntiata brevi accidit: cf. 
B. C. I. c. 105: . . . 61' Totg dyQotg evvnvtov edo'^ev tSetv, ort 
avT6v 6 6aifio)V rJJi^ xakoirf . . . xai vvxTog eTekevT^joev^ . . . 

Pompeius somniavit ante pugnam Pharsalicam: cf B. C. 
II. c. 69: . . . ovaQ e(paaxev aQzt vetov ev ^Po)firi xa^teQovv ^A(fQo6iT7^ 
vtxrj(p(}QO). Qua de causa turbatus est Pompei animus, quod 
eum perdere dei decreverant, ut principatum instituerent. 

Caesaris mors cum multis prodigiis tum somnio ostenditur: 
cf. B. C. II. c. 11 5 : . . . xai yvvij (Caesaris) KaknovQvia evvnvtov 
alfiaTt noXlti xaraQQeofievov Idovaa xaTexooXve ftii nQoekb^elv, 

Ad Philippos Octavianus somnio commotus hostes efl^u- 
git: cf. B. C. IV. c. 110: . . . xai to aioaToneSov e^etAov, 
(hostes) . . . KaiaaQog avTov di* ivvnvtov evdov ovx dvTog^ . . . 

3* 



M 



36 



Varii generis prodigia sunt haec : cf. de reg. fr. 2. : ... 
taffdyy] (Romulus), ^' wq akkoi (faaiv, riffavia^ri. 

cf. Syr. c. 56 : ^AXs^dvSqo^ .... dvsfxoq ifmsacov rgnaae 
To didSrifia, xai (feqofiBvov exgmda^] Sovaxog iv rdipio rivog 
dqxf^lov paadecog. xal eat]fiaivB fitv ig ttjv tsXbvt^v tov 
paadB'a)g xai toSb, .... Atque porro tractatur haec fabula 
usque ad finem capitis. 

Seleuci milites Seleuciam condere iussi cum initii sig- 
num exspectarent, etsi vates de industria rem traxerunt, tamen 
subito aedificare urbem coeperunt deo auctore. cf. Syr. c. 58. 

Pompei cladis cum alia signa sunt tura hoc : cf. B. C. II. 
c. 68; ... xai nBXiaawv BafiQg ini rolg ^(ofioig ixdd^iaB, ^t^ov 
v(oxBXovg. In B. C. IV. c. 134. multa miracula enumerantur, quae 
pugnae Philippicae autecesseinint : Kaaai(p . . . o qa^dovxog 
dvBaTQafifikvov Tofv aTB(fav(n^ btib^xb xai Nixr], xQvaovv dvd^rifia 
Kaaaiov, xarBnBaBv .... xai fiBhaamv inBxdi^ipco awBXBig 
iafioi. Atque toto capite de talibus rebus agitur; ut a 
Bruto genius conspicitur et exercitui Aethiops obviam it. 

Antonio calamitates imminere ex immanibus portentis 
cognoscitur: cf. B. C. V. c. 79: . . . tt^oc O^i^Qi^o^' Tig rfigB^ri 

dBdanavrifiBvog, dvsv tov n^oacSnov fwvov, ovtb ti ^orjaag 

ovTB Tivog .... ^aihiiiiBvov' . . . 

cf. B. C. V. c. 80: KoQVKptxioy (Octaviani duci) fih 67) 

XBifKov nBQinXBovTi iniyiyvBTai, xai fidvr] Toh^ vbcov 7) vav- 

aQxk n nvofiBvr] Kaiaagc 6iB(f'JdQri- xai bSo^b tovt ig Ta 
fiBlkovTa Ofifif^vai. Brevi autem calamitas accidit. 

Unum miraculum reicit Appianus, sed videamus, qua 
causa permoveatur: In Mithrid. c. 53. narrat Fimbriam 
Troia expugnata ne Minervae quidem fano pepercisse, sed 
combussisse. ro ds Tfjg ^Ai^^ivag sSog, 11 naXMdtov xalovai 
xai dtonBTBg i^yovvTat, voful^ovai rtvBg BVQBd^iivat totb 

dJ^QavaTov, el fiii Jtofi^jdrig aiho xai WvaaBvg 

iv T^ TQOiixi^ BQyo^ fiBTi^VByxav i'^ "DUov. 

Haec sunt exempla. Si forte quis quaesiverit, cur ne 
ea quidem, quae pendent ex verbo (faaiv vel simili, enuntiata 
omiserim, satis memorabile est Appianum omnino rettulisse 



37 



talia. Huc accedit, ut rerum exitu plerumque confirmetur 
eorum auctoritas. Copia exemplorum opus erat, ut primum, 
quantum spatium eis dedisset Appianus, deinde, quam varia 
essent, illustrarem. Neque, si quis dixerit omnia ex fontibus 
Appianum hausisse, superstitione eum liberaverit. Itaque 
ad hunc exitum pervenimus: Appianum utquemlibet 
antiquae pietatis Graecum superstitioni deditum 
fuisse.^). Neque vero magno opprobrio hoc ei faciemus, si 
consideraverimus omnibus atque iis splendidissimis temporibus 
fere eadem non solum rudes, verum etiam humanissimos viros 
credidisse. Quantum poetae, imprimis tragici, oraculis, signis, 
portentis tribuerint, quis est, qui nesciat? Sed etiam sapien- 
tissimus omnium Graecorum, Socrates, ea in re homo vere 
Graecus erat.*) 

Eorum autem, quos imitandos sibi proposuit Appianus 
Herodotus plerumque congruit. De quo Hoffineisterus haec 
dicit^) „Alle Orakelspriiche erzahlt Herodotos mit andachtiger 
Scheu, als ein Glaubiger." et „durch gar vielerlei Wunder- 
zeichen .... ofFenbart sich das Gottliche in den Dingen.*^*) 
Somnia Herodotus non tanti fecit, quanti Appianus. Repetere 
mihi liceat, quae Meussius^) scripsit: „Traume kommen 
allerdings nach Herodots Ansicht uicht immer i^Bov rtvog nofi- 
n^, sondem konnen auch einen naturlichen Ursprung haben, 
in welchem Falle ihnen keine vorausweisende Bedeutung bei- 
zulegen ist (VH, 1 6 ^).*' Ex humani animi natura Appianus 
somnia nusquam ducit. 

Thucydides prorsus aliter sentit arbitratus vaticinationes 



*) Dominicum mecum discrepare supra ostendi. (cf. p. 31.). Similiter 
Wjinne: de fide et auctoritate Appiani . . . Groningae. 1855. in p. 79: „ . . . in- 
tellegimus, eum non eo usque superstitionis progredi, ut Dionis instar pro- 
digia maximi faciat, sed fortasse magis ob religionem et ad ingenium 
antiquitatis demonstrandum portenta retulisse*'. 

«) cf. Zeller: 1. 1. IP, 1. p. 49. et 65. 

») cf. 1. 1. p. 19. 

*) cf. ibid. p. 20. Meuss 1. 1. p. 8, sqq. 

*) cf. 1. 1. p. 8. not. 



III 



38 

magna dignitate non esse.^) Prodigia eum miratum non esse 
constat.2) Xenophon non minorem atque Appianus pietatem 
praestat.3) Contra Polybius fero omnia eiusmodi omisit.^) 
Neque tamen populo eandem animi libertatem concessit, quod 
rei publicae peraiciei essei^) Dionysius Halicaniassensis 
non longe recedit ab Appiano. Cuius opinionem Busseus sic 
describit*^): „eorumque (sc. deorum) vis manifesta fit fulmine, 
tonitru, imbre (Antt. Romm. VH. c. 4. p. 1319. 8.) vel 
pestilentia mota (Antt. Romm. VH. c. 12. p. 1340.8) ... atque 
homines, qui deorum portenta negligunt, in summa pericula 
mcurnmt (Antt. Romm. II., c. 6. p. 249. 8). Divinationis 
igitur artem esse censet, . . . ^" 

Plutarchus, quamquam vulgarem superstitionem insec- 
tatur, divinationem defendit^) Prodigiorum nonnulla vix 
credibilia putat, pleraque accipit, nulla omnino reicit.*) 

Sua aetatis studionim Appianus perticeps est. De quibus 
Doellingerus haec dicit»): „Wie weit in jener Zeit die nach 
Wundern gierige Leichtglaubigkeit ging, . . . . davon ist 
Alexander von Abonoteichos ein redender Beweis. 

Magis ac saepius quam ex iis signis, quae adhuc enu- 
meravmius, cognoscitur deorum potentia ex fortunis humanis 
vicissitudmibusque. Ac primum quidem non desint, qui 
arbitrentur coniungendam fuisse notionem fati, ad quod 
nunc transeamus, cum deorum nominibus. (cf. p. 21.). 8ed 
alia est vis fati, quod Tvxyj ab Appiano vocatur. Nam vix 
usquam personae speciem habet. Ad voces ^£oc, dm/icov, 



) cf. Lmdemann: I. 1. p. 3./4. Aliter Klix 1. l. in p. 10: „ohue 
Wrund . . . wird behauptet, dass er den Weissagungen und Orakeln an sich 
kemen Werth beimisst: das gilt nur von den Er.eugnissen der 
Wahrsagerei. ..." * ' * 

•) cf. Klix. 1. I. p. 26. sqq. 

») cf. Fabricius 1. I. p. 4.-10. et Kiix. 1. I. p. 28. 

*) cf. Markhauser 1. 1. p. 103. 

*) cf. p. 13. 

•) cf. 1. l.J^p. 34. 

') cf. Gregorovius 1. 1. II. p. 398. et 415. 

•) cf. Volkmann 1. 1. II. p. 256. sqq. 

•) cf. 1. 1. p. 644. 



f 



I 



3<> 



Saipoviov saepe refertur verbum agendi aut sentiendi, ut 
indyeiv, TraQayFiv, ^ldnren% ve/ieaav. Talis non est fortunae 

vis. Quamquam me non fugit B. C. IV. c. 49 i^ '^^X^ 

nBQii]k^ev ig ro oiJ.oiov d/KforegoiQ .... et B. C. V. c. 143: 
noXXd TTJQ rvxiiQ pvxaiga naQexovar^c^ (8ex. Pompeio) . . . 
sed eiusmodi verba tani inania sunt, ut cum illis comparari 
non possint. At duobus locis personae naturam fortuna 
videtur habere. Quibus sententiarum hic est conexus: Cum 
Cassius periculo non imminente classem Caesari traderet, 
etsi facile potuit adversarii paucas naves interimere, haec 
tanta ignavia inici videbatur divinitus. cf. B. C. IT. c. 89: 
. . ovSb fqyov sreQov riyoviiai ivx^? ev dnoQM xatQa yeveai^ai 
/idXXov .... 

et eiusdem capitis finem: . . . SriXov edrt . . . Kaaaio) (po^ov vno 
rvx^g eyyevea^ai rov KafaaQa enaiQovar^g. 

Sed et eQyov et vno et enaiQetv verba etiam ad res a scriptori- 
bus Graecis posita videmus. cf. Thucyd. II. c. 89, 8: diexnXoi, 
T€ ovx elalv ovd* dvaarQOifaC, dneQ vewv dfxeivov nXeovatHv eQya 
eartv, .... 

*cf. Xenoph. Oecon. c. III, 4: a^to^earov if^g otxovofxtag eQyov. 
Cyrop. Vn. c. 1,19: eQyov rtjg ayg raxveQytag .... 
ibid: I. c. 4,17: i6 eQyov rr]^ ^i^Qag .... 
ibid. I. c. 5,8.: dneQ eQya dQerfjg vofit^erat . . . 
ibid. II., c. 3,11: fidxT}, . . . , ev ^ nQod^vfiiag .... fidXlov 
rj Ttx^i/g eQyov eari .... 

vnd praepositio saepissime significat idem, quod latina 



1) 



prae 



II. 



cf. Herod. I. c. 85: vno Sbovg xat xaxov . , . 
ibid. : vno rov naQeovrog xaxov. . . . 

enaiQetv invenitur Thucyd III. in c. 38,2: xeQ^et 
enatQofievog. . . . 

H. in c. 11,2: i^ yaQ ^Elkag ndaa rijSe r/] oQfiij 
enfJQrat. . . . 

Xenoph. Cyrop. VIII. in c. 5,24: enaQ^etg ratg naQovaaig 
rvx^tg .... 

Anab. VI., in c. 1,21: rotavra evd^vfirjfiara enfiQsv avrov , . . 



II i 



1l 



40 



Huc adde, quod, si fortuna dea esset, non exstaret pluralis 

numeinis, iit in B. C. H. c. 150: o,^ ^aQ^dQcov m dXka 

Po)fiaia)V dxfia^6vT0)v fidkKrra f^vnqa^iaig xal Tvxaig- 

Quid igitur, si non dea, est rvxri ? Obscura vis an fortuitus 
casus an deoi-um ipsa voluntas? Patet Hisp. c. 23: . . . o 6e 
(Scipio) TfVi^ xai Tvxn n6hv (Carthaginem novam) . . . f Awr . . . 
Cum enim singulari deorum favore uti Scipionem milites etiam 
antea opinarentur, et novo facinore secundo ea fiducia auge- 
retur, dei splendidam gloriam praebere videbantur. cf. ibid.: 
. , . xal fidkXov eS6x€i xaTa itsov hxa&pa SqcIv, 

Adversae quoque fortunae dei sunt auctores Perseo regi 
nocentes.1) cf. Maced. fr. 16: . . . xal axawg ig ndvTag^) 
iyeveTo, aQxofievrig amov endemeiv Ttjg Tvxr\<;. Nam de 
eiusdem calamitate fr. 18. sic agitur: . . . evfieTd^okog iqSri 
xai fxixQoloyog vno ^eo^ka^eiag eg ndvTa yevofxevog, . . . et 
ibid: . . . o UeQCevg . . . ndhv avTov eXavvovTog d^eov, .... 

Sed quod prius dicitur dQxofievrjg amov emXeinetv Trjg 
rvxrjg, existimaverit quispiam deos malevolos fieri foi-tunae 
ipsa malignitate: Non recte; nam Scipionis exemplum obstat, 
cui propter deorum favorem fortuna quoque secunda sit! 
Nisi igitur etiam Persei adversas res ad deos referimus, alter 
locus cum altero discrepat. 

Ut divinam voluntatem fortunam intellegimus, 
ita negamus eam forte accidere. Quod nonnuUis exemplis 
confirmari primo obtutu videtur. Ut B. C. I. c. 104.3): Sulla 
loquitur ehe dno avveaeajg ehe xai tvxh xaTafxavTev6fievog 
T(ov eaofievorv , . . . 

et B. C. n., a 149: ov GTQaTr^yia nenoi^oTe 

(Alexander Magnus et Caesar) fxaUov rj roA^i^ 'xai tvxh . . . 
et B. C. V. c. 143: nokkd TrjgTvxrig evxaiQa naQexovmig, . . . 

1) Haec Persei fortunae descriptio Appiani propria est. cf. Hannak 
1. 1. p. 176. sqq. 

«) nuyrag est traditum. Schweigh. in App. ed. I. p. 534. commendavit 
>-T«vr«; sed. m. in p. 523. adnotavit: ,.Adeoque recte h. 1. habebit («c. Appianus) 
ts nuytag, nec opus erit in k mcyia mular^.- Tamen Mendelssohnus (in 
App. ed. p, 342.) ndvra in textum recepit. 

•) cf. p. 30. 



41 



Sed non recte vertimus iis locis verbum Tvxr^ „fortuitus 
casus^' sed potius in B. C. I. c. 104: ^sive prudentia sive 
etiam divino spiritu motus." Altero loco, B. C. n. in c. 149., 
favor divinus intellegitur, quo et Alexander et Caesar praeter 
ceteros semper florebat. Nam uterque a deis originem 
ducebat. Huc accedit, ut Caesar eorum auxilio principatum 
expetivisse putetur. Itaque fieri non potest, ut forte conse- 
cutum esse eum potentiam Appianus censuerit. 

Tertio denique loco, B. C. V. in c. 143.,') videamus, quid 
tandem praebuerit Pompeio fortuna: magnam auctoritatem 
terra marique, adversariorum angustias, foedus cum tribus 
viris ictum. Quae omnia forte eum adeptum esse, quis est 
qui opinetur? Immo dei sunt auctores. Quod elucet ex 
eiusdem enuntiati his verbis: ino Se ^eo^Xa^eiag avTog ov 
noTe enexeiQrjGe Tolg nokefiiotg, noXla rrjg Tvxrjg evxaiQa 
naQexovarig, .... 

Simul autem oritur altera difficultas. Nam adversari 
inter se videntur deus et fortiuia: fortuna secundam se 
praebet, deus infestum. Itaque, si illam hic constituit, suae 
ipsius voluntati obstat, quo absurdius nihil est. Solvitur 
difficultas, dummodo dei consilii principalis reminiscamur, 
Liberam enim rempublicam Romanam interire opus est, ut 
principatum prosperum cives experiantur. Qua de causa et 
civitas Romana, qualis tum erat, preraebatur augustiis, et 
Pompei animus caecitate tenebatur, dum duo viri potentissimi 
reliqui essent, Antonius et Octavianus. Hic ad extremum 
rerum potitus est. 

Sed redeamus ad verbi rrxi^ vim, quo significari fortunae 
temeritatem refutare pergamus. Viri enim praeclari quidam 
assidua felicitate utuntur, quae vocatur ri/xry; ut Scipio^), de 
quo supra verba fecimus, et Sulla: cf. B. C. J. c. 104: 
TodovTov rp) ev T0)6e tc^ dvdQt T^Xfir^g xai Tvxrjg* . . . Neque igitur 



^) cf. Vell. II. c. 79: sed virum humana ope invictum graviter eo 
tempore fortuna concussit. 

') Scipionis felicitatem plurimis admirationi fuisse intelligimus ex 
Polyb. X. c. 2. et ex Liv. XXVI. c. 18. Neque minus clara SuUae fuit 
felicitas. 



Ilfl 



¥. 






42 



minus quam To/.fiti proprietas Sullae habetur rrxr;. Etiam 
Caesar') omnia bene gerebat. Quod ut supra^) perstrinximus 
ita nunc pluribus probemus: Cum enim in Libya versaretur, 
a Pompeianis quondani devictus esset, nisi Petreius, eorum 
dux, proelium finivisset cf. B. C. II. c. 1)5: xal lo lur a?lo 
fit^og Tijc KaiaaQOQ tvx^^q fQyor ^(faivfto xgai r^aavriov «r, wc 
tdoxei, imv Ttokffiiwv a(fvo) rr^v fxdxiiV vtio twv vtxoWion^ 
SiaXvlfr^vai' . . . 

Adde, quae leginuis b! C. II. in c. H6: ivxn KaiaaQOQ 
lannQti . . . et B. C. IV. in c. 132: .. . xal ^oivra t»]c aQfrriQ xal 
TVX^Q 8i>av/ia^8 (senatus Romanus), . . . 

Hanc tantam felicitatem Caesar Octaviano^) quasi here- 
ditate reliquit: cf. B. C. IV. c. 16: . . . tov fvog (Octaviani) 
avTwv (trium virorum) f.id?jara aQfTrj xai rvxti ^^^' «VxV' 
<iv(fry]aafxtvov ... 

Semper agitur non de casu, sed de constanti 
fortuna viros quosdam tota vita comitante. Idem convenit 
in B. C. V. c. 126., quo loco Lepidus potentia privatus e()r^/(oc 
tx rvxilQ roaijadf vocatur. 

Tvx^ est etiam perniciosa vis. Ut de proscriptis dicitur 
B. C. IV. in c. 15: . . . eg ndvia a(fiai r^g rvxrjg tni^aQovay]g . . . 
Eursus est constans fortuna, non fors. 

SimiHter B. C. IV. in c. 121): .. . o ^AvroWiog . . . rr]V rvx^]v 
ofAov xal ro a^iwfia idvSQk (Bruti) xal dQftr]v'^) hl^v 
fiovfxfvog .... 

In B. C. IV. c. 136. naiTat Appianus inter duos fratres, 
Thracum principes, quorum alter liberae rei publicae Boma- 
nae, alter tribus viris studebat, convenisse, ut, qui vicisset 
victum servaret: . . . ro d6r]lov rf^g rvxn^ hifQi(5avro, ha b 
vixoiv nfQiaco^of rov i]aao)fifvov. 

Nihil obstat, quominus nostram interpretationem teneamus. 

*) Caesaris felicitas saepius commemoratur in oratione, quani Dio 
Anto.nium habentem facit (cf. XLIIII. c. 40.). Plutarchus genium bonum Caesaris 
appellat (cf. Caes. v. c. 69.). Adde Vell. II. c. 55 : „sequens fortunam suam 
Caesar pervectus in Africam est" .... „siia Caesarem in Hispaniam comi- 
tata fortuna est." — «) cf. p. 41. 

') De Octaviani fortuna cf. Vell. II. c. 74. Suetonius (Div. Aug. 
iu c. 94.) Augusti felicitatem perpetuani appellat. 

*) ilendelssohnus desideravit r/> aute uQeTr^y. cf. App. ed. p. 1047. 



43 



Praeter vocem rvx^] nulla, si orationes hic omittimus, 
fortunae nomina exstant, nisi quod ipse deus, fortunae munere • 
functus, nominatur. Sed bis fati potestas per ambitum ver- 
borum enuntiatur: Carthaginiensibus enim obsessis occasio 
quondam data est totius classis Romanae delendae. Neque 
vero usi sunt tanta renmi opportunitate stultitia quadam 
occaecati: a?.o')vaf yaQ tdff KaQxvidova . . . (cf. Pu. c. 122.) 

«imiliter B. C. II. in c. 116: fa^ft (Caesar) iwr 

Uqwv xaraqQov/aag' XQ^^v ytk ci ^ijr KaiaaQf yfVfaOaiJ). 

Praemitto utroque loco Herodoti dictionem recognosci: 

cf. Herod. I. c. 8: XQ^v yaQ Kav^ailr] yfvtaiyaf et Herod. V. 

c. 33: ov yaQ fSff rovro) rw ardlo) Na'eiovg dno?ifai^at.^) 

Sed ut ad rem transeamus, primo aliquis existimaverit 
illis locis Appianum cogitasse tantam fati potentiam, quanta 
non solum homines, verum etiam dei inferiores essent. 8ed 
si diligentius investigaverimus, patebit, ea, quae antea de 
fato disseruimus, etiam hic valere. Quid enim? Nonne 
deorum ipsorum consilia iure nominantur necessaria? {f6ft — 
tXQp.) Ab iis igitur et Carthaginis et Caesaris interitus 
constitutus est. 

Haec sunt, quae ex dispersis ubique exemplis de fortunae 
notione ac natura concludere licet. Neque vero de ea singu- 
lariter usquam disputatur neque eius potestas comparatur 
cum deorum. 

Si rursus aliorum scriptorum gravissimi historici de ea re 
quid iudicaverint, quaerimus, multa similia reperimus in 
Herodoti scriptis. Sed non eo modo consentit cum hoc 
Appianus, quo Zerdikus^) censet. . Neuter enim habet „caecum 
fatalis necessitatis numen", sed etiam Herodotus**) fatum a deis 



^) cf. Vell. II. c. 57: sed profecto ineluctabilis fatorum vis, cuius- 
cumque fortunam mutare constituit, consilia corrumpit. 

*) cf. Zerdik. 1. I. p. 9. et 10. — ^) cf. 1. J. p. 10. 

*) cf. Meuss 1. 1. p. 7: „Danach ist die Gottheit uicht einer Ver- 
hangnisnotwendigkeit .... uuterworfen, sondern umgekehrt, was sie will, 
muss notwendig geschehen. Eine selbstandige Schicksalsmacht ist fur Herodot 
nicht vorhanden; die Gotter allein bewirken alles, . . . ." 



44 



45 



regi credidit. Nomina iiotQri, nfnQWfievrj poiqr^ in Appiani 
scriptis nisi in orationibus non exstant^) 

Thucydides longe recedit ab Appiani opinione. Nam 
docet homines ipsos foi-tunam sibi parare^). 

Xenophon fere eadem atque Appianus sensit.') 

Polybius homines ipsos. auctores secundarum et adver- 
sarum rerum esse iudicavit. Tamen non raro turbantur 
illorum consilia fortuna {tvxi^), Quae non forte regitur, 
sed per deos. (cf. Markhauser: 1. 1. p. 114.) 

Dionysius Halicamassensis Stoicorum studiosus in aequo 
ponit rationem, deum, fortunam.-») Cui Appianus non assentitur. 

Inter aequales Appiani Plutarchum rursus respiciamus: 
De quo Zellerus haec dicit:») „In der Schrift liber das Ver- 
hangnis, die Plutarchs Namen schwerlich mit Recht tragt, 
aber seiner Ansicht jedenfalls nahe steht, wird die Vorsehung 
ihrem letzten Gnmde und ihrem ursprlinglichen Wesen nach 
als der Wille und Gedanke des hochsten Gottes bezeichnet, 
der flir alles sorgt." Itaque maxima ex parte Plutarchi atque 
Appiani opinio eadem est. 

Quid multitudo iisdem temporibus arbitrata sit, cognoscere 
eo difficilius est, quo subtilior est res. Neque defuerunt, qui 
superius deis, neque qui inferius iudicarent fatum neque qui forte 
accidere multa contenderejit. 

Fato ad deorum voluntatem sic reducto quaeri- 
tur, qualis ea sit. Omnia a deis facta esse aut fieri non 
definite dicit Appianus. Magis consentaneum est miris tantum 
rebus gestis divini numinis eum meminisse. Mira autem 
et memorabilia tam multa cum publica tum privata ostendit 
et deis attribuit, ut satis probetur divina origine 
omnia esse. Exemplorum copiam perlustrantes unde ordiri 
rectius possumus quam ab ea deorum cura, qua prohi- 

') „pars" significatur Celt. in fr. 2: aviatcnm fzotQcc Kekuoy .... 
„factio" B. C. IV. in c. 132: Kcicjcrios xat BQovTog .' . . 6Vrc Trji Mciyyov 
Ilofxnriiov fioiQag^ . . . 

*) cf. Lindemann 1. 1. p. 13. et Thuc. erkl. v. J. Classen P, p. LX. 
') cf. Fabricius \. 1. p. 19: „Da8s alles Gute und alles Ungliick von 
den Gottem kommt, ist allgemeine Uberzeugung." 

♦) cf. Busse 1. L p. 33. — *) cf. L L IIL 2, p. 179. 



beant suam dignitatem minui sacris aut laesis aut 
illusis?: Poenas tembiles dant eiusmodi sceleris Antariei, 
Illyriae gens, et Cimbri. Una enim bello vastare Delphos 
cupiverunt. Sed priusquam consilia perficerent, maior 
Autarieorum pars pestilentia periit, Cimbri terrae motu a 
sedibus discedere coacti sunt. Hoc modo eos Apollo ultus 
est. cf. Illyr. c. 4./5. 

Ibidem alterum impietatis exemplum narratur: L. Scipio 
enim, cum bellum gereret cum Illyriis, Maedis et Dardanis 
pepercit non misericordia impulsus, sed corruptus auro, quod 
Dephis rapuerant. cf. Illyi\ c. 5: xai rig eqjrj twv ^iTahxMV 
avyyQaqmv ok dia tovto fiidhaTa ^Pmfiaiotg nkfovwg fjtSTa 
AevxLov TO. ffi(fi)ha rixfiaaf fibXQf fiovaQxm- Opponat mihi 
aliquis sic cogitasse non Appianum sed auctorem ilium 
Latinum. At nisi illi talia probabilia aut credibilia visa 
essent, non dubito, quin, si non vituperasset, at tamen aliquid 
ipse additurus fuerit. 

Apertior est superstitio Appiani Syr. in c. 66: Antiochus 
Veneris templum diripuisse traditur: . . . F(Svh]ae, xal (fd^lvcov 
helsvTTiaf, .... Nemo non verterit: „spoliavit et propterea 
tabe periit." Tam breviter locutus est Appianus, quod nec ipsi 
rerum conexus dubius erat nec quemquam dubitare posse 
existimabat. Quisquis eius enuntiati structuram spectaverit, 
Dominicum nimis laudasse illum concedet.^) 

Aliud exemplum exstat Samnit. in fr. 12: Pyrrhus, rex 
Epiri, Proserpinae aedem diripuit atque pietatem illusit: tni- 
axMipag Tr]v axaigov d^eoat^eiav eivat detatSaifioviav, to 6e 
avXke^at nkovrov clnovov ev^ovliav, Quo facto naves eius 
multae procellis demerguntur: rd 6e leQa ndvra aoHa o xkv6cov 
eg Tovg yioxQoHv hfievag enavrjyayer, Mare xal JIijqqov (]ipe Trjg 
dae^eiag atad^ofievov (tvaiyetvai Te aind eg to leQov tZ 
neQae(p6vrj, . . .*) 

1) cf. p. 31. 

*) Quam propria Appiani haec sint, Hannakius (1. 1. in pag. lOL) demon- 
strat comparans cum Dionysii exc. IV. p. 236L sqq (ed. R.). Dionysius rerum 
necessitate Pyrrhum commotum esse tradit {trjy at/ciyitrjy XQsiTToyu nciviog 
riyriociueyog), Appianus rhetorum ritu addit iTnoxojifjcc^ sq. Procellarum 
impetnm uterque pariter commemorat. Sed de industria Appianum videri 
vitare auctoris verba flannakius osteudit. Dionysii haec sunt verba: civeuoi 



\^ 



46 



II 



1 1 



Caesans caedem ^yog nominari pluribus locis, supra') 
diximus. Etiam coniuratorum interitus ideo accidit, quod 

sacrum virum interfecerant. cf. B. C. IV. c. 134: xal 

yy k (faov iyiyvBTO naqaUywq .... xal k Uqia xai h^av 
fa^ra smxelfisvov .... S xai to daip^vcov aiWc aoa 
evsfitor^ae 

Eadem sacrorum cura moti dei praesidium praebent, si 
quis periculis non deterritus debitis honoribus eos colit. 
Itaque Dorso, Vestae sacerdos, mirabiliter servatur. cf Celt 
fr. 6.2) 

Secundum ipsorum cultum honoresque deis magnae 
curae est, ne leges communes ut non scriptae ita 
aeternae ab hominibus neglegantur. Si humanorum 
mdicum potestas non sufficit, dei, summi iudices, scelera 
ulcisci suscipiunt. Ut cum populus potentissimus, opinatus 
ab omni supphcio se esse tutum, sacrum ius gentium violavit, 
graves poenas persolvit, etiamsi tantopere diligitur a deis 
quantopere Romanus. Qui cum bello non indicto Samnitium 
gentem oppressisset, divinam iram ad Caudium brevi expertus 
est; ubi exercitus non modo victus, venim etiam sub iugum 
missus est. cf. Samnit. fr. 4,2: .. . ^,oc dlvs^aoriae zr]c 
mahiyoQiag, xai ioTSQov fiTTV^aav ino 2aimTm^ xai 
vno gvyov rxdrjaav ol "Pw^aloi.^) 

Eandem inuriam populus Romanus passus Senones, quod 
lure gentium laeso legatos Romanos crudeliter necaverant, 
delevit. cf. Celt fr. 11: xai dUr^ ^^r 'rSe naQavofiiag eg 
nqea^etg eyevero ^evoacv, Quamquam, quoniam in fine fragmenti 
haec verba posita sunt, fieri potuit, ut ab excerptore insere- 
rentur.*) 



no,.,,o.e^.^^Ue.^ e. cUae n.,..ouluro u. a..,r^,cac. .ai o .,oL,,el, ^ 
:rr::''^'"r''r '^'' ,,, rol,Ao.,o^, l^^ru,.. cdy.ao^, . . . . Eaquoque, 
quae ^equuntur, App^anus mutavit. Pro si„,pliei verbo .«r«.A«,..V pietat 
suae indulgens scripsit o>^ .,;, ,?,,^,,«. cda^6^e,o.. cf. Hannak 1. { p 102 
') cf. c. I. — 2) cf. p. 121. 

') Appianum deum induxisse patetDiouis fr. XXXVI., 10. 
^) cf. p. 32. not. 1. 



47 



Non minus grave scelus est perfidia, qualem Papirius 
Cursor cxercet in Teutonos foedere confisos. Neque igitur 
effugit iratos deos. cf. Celt. fr. 13: . . eSwxe 6ixi^v dniaiiag, 

Similiter peccavit Crassus impetu in insontes populos 
facto, ut, avaritia insatiabili impulsus, divitias augeret. Qui 
eo maiore supplicio dignus erat, quod ne exsecrationibua 
quidem tribunorum publicis ab eo bello deten-itus est. 
cf. B. C. II.. c. 18: . . . 01 a^iaQXOi .... Si^fxoaiag aQag emi- 
QiavTo^ wr o KQCtaaog ov (fQoniaag dnwXero . . .^) 

Eadem, qua popuii, superbia interdum se efferunt principes 
opinati communibus pietatis legibus ligatos se non esse. Sed 
si homines infirmiores sunt, quam ut in tales consulant, dei 
eiusmodi insolentia offenduntur. Itaque Antiochus Pius, cum 
eam, quae et patris et patrui uxor antea fuerat, in matri- 
monium duxisset, a Tigrane pulsus est: cf. Syr. c. 69: roi- 
yaQToi avTov Ueov f.ieTi(iVTog e^vAaae rfg aQXig TiyQavr^g. 

Etiain saepius caede commissa summarum legum 
illarum custodes dei apparent. Maximuin huius iustitiae 
exemplum Caesaris interfectorum est interitus.'-^) cf. B. C. H. c. 1 54 
avve^r^ 6e avruj (Caesari) xai tuv eg to abofia eni^ovkevadvTwv* 

') Plutarchus (cf. Crass. v. c. 16.) tribunorum exsecrationes comme- 
morat, dictione cum Appiano discrepat. 

^) cf. Plut. Caes. v. c. t)9: ,'0 fiivroi jLiiyccg ccvrov (Sciifiiov, 
M 7Tcc(j(( rov ^Siov LXi^njaccro, xcci rtXevrrjaccvrog i^i r^xokovO^riae 
TiiuMQog Toi ifitvov, Sici Tt yfjg nccai^g y.ai {t^cch'crrt^<; i'/,ccvvo)y xcci 
ccvij^viiiDV (cxQt TTov uriifivcc Xfnelv r(ov (c7Jixrov6r(t)v^ «AA« y.cci rovg xccH^ 
oriovv ri X^^Q^ ^ov iQyov ihiyovrccg, ^ yviour^s uirccaxovrccg int^ikf^eiv. 
Mccharu dt to JiQoiro) yevoiitvov qccaficc Tr^v A cciaccQog idrj/ivoae acfjccyiiv 
ovyevofiivr^v ff-eoig cc QeaTr}v."' 

Adde Dion. XLVIII, c. 1. ^''Oulv oiv BQovrog o re Kccaaiog ovroyg 
ccno/Aovro .... oV re (cXKol . . . ^hr^cayovreg . . . nkrjv ndvv 6Xiy(ov 
i(f{)^('cQr^accv., (og nov riire diycciov ec/eQe ycci r () dcciuoviov r^yev icvdocc 
ccvrovg eveQyirriv acpcov ig roaovro y.cci rr^g ccQiTr]g y.cci rfjg Tvxrjg nQo- 
XOiQTiaccvrcc ccnoy.reivccvrccg na&eiv.'''' 

De Bruto cf. Vell. II. c. 54: „iustissimasque . . poenas dedit, . . ." 
de M. Bruto cf . ibid. c. 7 1 : Hunc exitum M. Bruti fortuna essevoluit. 
cf. denique Sueton. Div. Jul. c. 89. „Percussorum auteni fere neque 
triennio quisquam amplius supervixit, neque sua morte defunctus est. 
Damnati omnes alius alio casu periit ..." — Sententia igitur ipsa 
pervulgata erat. Appianus antem eam prorsus suam reddidit et suo modo 
tractavit et praedicavit. 



48 



49 



I: w 



^iTiSha SKupvYSiv, dXla t^ nai6l (Octaviano) Sovvai dixriv d^iav, 
xai^ansQ " Alel^dvdQo^ rovg dHhnnov dvekovrag. onwg St edoaav, 
al e^.g ^i^Xot dsLxvvovavv. Qua re totum, quod secutus estj 
bellum divinam coniuratorum poenam ab Appiano haberi 
patet. Atque, quotienscunque ex iis unus periit, denuo ostendit 
lustitiam deorum assidue progredientem. cf. B. C. III. c. 26: 
xal nQWTog ode (Trebonius) twv (povawv dixr^v Tr]v6e tdMxu. 
B. C. m. c. 98: xal dsvTeQog twv ag^ayewv ovTog (Bnitiia) 
enl TQe^m^i(^ dixr^v edidov . . . t(j) d^avTi^y xQovf^ ^al Mivovxioc 
BdaiXog, a(payevg xai hde Kaiaaqog, vno xwr '^eoanovTi^v 

B. C. IV. c. 1: Jvo fiev 6r raiov Kaiaa^oc (poveig ovt(o 
6ixriv . . . i6e6(6xeaav, TQe^(6viog . . . xai Jexf.ioc .... '6n(oc 
6e e6oaav Kdaawg re xai BQovrog, . . . t) rfra>rr, t(Zv e^KpvXi- 
m' 7j6e vno6eixvvaiv. 

Eius supplicii deos esse auctores, si non semper propriis 
verbis significatur, certe cogitatur. Quod elucet ex B. C. IV. 
c. 134.) Ibidem dicit Appianus immaniorem fuisae Caesaris 
caedem, quam ut magnis Cassii et Bruti virtutibus compen- 
saretur aut dei placarentur. dU.d xai ToioTa^e oUv a^ToXg 
avri^eTo^^ ig dnavra rv to dyog to eg Kaiaaga. 

Fieri potest, ut sero consequatur poena eum, 
qui alterum interfecit; ut matrem Antiochi Giypi, quae 
multis flagitiis commissis veneni poculum haurire tandem 
debebat : cf. Syr. c. 69: i) fiev 6r^ 6ixr^v nore e6wxev 

Ahos non uno impetu universa poena affligit, 
sed mora quadam interposita denuo premit Ut ei' 
qm excitati crudeli Mithridatis iussu sescentos Romanos 
mterfecerunt ac ne templis quidem temperaverunt, duplici 
supphcio afficiuntur: cf. Mithr. c. 23: dk^ ohot ^iev cT.xr^r 
e6oaav 6m^v, adrov re Mi^qMtov fxer' oUyov dniar(oc 
el^v^QtaavTog ig avrovg, xai '^areQov KoqvtiUuj 2vXl(^' .... 

Hac ratione dei iusti vindices 'sunt 'et legum 
summarum severi custodes. Apertissime igitur in tantis 
rebus deorum potentia ostenditur. Sed alia quoque permulta 
quae mmora sunt, numini divino Appianus tribuit. Quid- 

*) cf. p. 46. ' 



quid enim boni aut mali in vita humana accidunt, 
ad illud refert, etiamsi aliae causae multo simpli- 
ciores facile cognoscuntur. 

Ac primum quidem viri quidam favore deorum per- 
petuo omnia bene perficiunt: Ac ne quis putet singu- 
los tantum eiusmodi felicitate florere, totus populus 
Romanus caelestium beneficiis perpetuis summam 
potentiam, qua totum fere orbem terrarum complectebatur, 
debebat. In B. C. IV c. 16.i) legimus imperii Romani 
condicionem prosperam diu (ex noXXov) praeparatum deorum 
munus esse. Quam ob rem, cum in periculis magnis 
aut tota civitas Romana aut cives versantur, laborantes 
auxilio subito in tempore divinitus libei-antur. A Pallantiis 
copiae Romanae quondam occisae essent, nisi deus hostes 
victoriam tantum non adeptos- commovisset, ut se reciperent: 
cf. Hisp. c. 82: ... ol 6e IlaXXdvTioi d^eov a(pag dnoTQenovrog 
dvex(6Qovv. 

Perniciosissimum autem nominis Romani hostem, Hanni- 
balem, Italia non sustinuisset, nisi deorum praesidio adiuta. 
Tum, cum in eo erat, ut Romam ipsam aggrederetur, deus 
alias in regiones consilio mutato eum vertit: cf. Hannib. 
c. 12: ]4vvi^ag 6e, ^eov naQayayovrog^) avrov, eni tov ^Iovlov 
avd^vg eTQdnr^, .... 

Similiter Hannib. in c. 40: dvaaTQeipat 6'eg Kanvriv, ehe 
deov naQayovTog amov dei (og xai Tore, eXre .... 

Singulares viros felicitate singulari inter ceteros excellere 
saepius perstrinximus.^) Alexandri, Scipionis, Sullae, Caesaris, 
Octaviani nomina hic profero. Etiara Hannibal uno loco in 
iis numeratur: cf. Hannib. c. 39: ... arQaTrjyov 6i^ aQeTriv 
xai evTvxiav dfidxov, 

Genus auxilii pluribus raro significatur. Ut Octaviani 
gratia ventus secundus ortus est, quo pulsae naves eius 
onerariae hostium insidias efl^ugerunt. Quod si quis quaerat, 



1) cf. c. I. 

^) Mendelssohnus (in App. ed. p. 156.) mutavit in nu^dyovtog, quod 
opus non est. 

') cf. p. 41. sqq. 



50 



5t 



ri 



li 



utrum ab uno deo summo, qui omnia administret, an ab 
geniis quibusdam singulorum auxilium originem capiat, de 
hac re non magis agit Appianus, quam de deorum aut geni- 
orum natura. Itaque longum est disserere ea, quorum idonea 
argamenta desint. Immo eis rebus relictis videamus, quae 
alia per deos accidant; 

Kegunt etiam animos hominum, sive divinum 
spiritum iniciunt cum vatibus tum aliis ita, ut oracula edant 
aut sua fata suspicentur, sive consilia excitant; ut, cum 
Hannibal Romanos fallere constituisset, Fulvius prudentia 
pericula, quae imminebant, efFugit: cf. Hannib. c. 42: . . . 
€1^^ VTT* olxeiag tots avvtasoK, sIts ^foAr^Trrw yvwfiij nqoaTieawv, 
SlT€ .... 

Octavianus et Antonius deo auctore reconciliati sunt: 
cf. B. C. V. c. 94: xaTa daliiona 6*dii(fOTbqoyv TrgoaiovKov .... 

Clade ad Dyrrhachium accepta legatos Caesaris vehe- 
menter paenitebat, quod eum invitum impulissent, ut proelium 
iniret. Quam paenitentiam divinitus ortam esse A^ppianus 
existimat: cf. B. C. 11. c. 63: oV Jt, dsov acfdg tnl fxsTdvoiav 
dyovTog, to af.idQTrii.ia i^dovvro^ . . . 

Si secundis rebus pertractatis ad mala, quae deorum ira 
fiunt, spectamus, omnia fere ea continentur notione, quae a 
Graecis nominabatur iyso^ld^Bt a, Ut statim breviter 
definiamus, hoc verbo damnum homini alicui a deo illatum 
significatur. Quale autem illud damnum sit, exemplis, quae 
adsunt, ordine perlustratis investigandum est : 

Ordiamur a continuo damno divino. Cuius alterum 
exemplum est Pompei calamitas. Nam cum Caesar plurima 
bene gereret, fieri non potuit, quin Pompeius adversis rebus 
semper affligeretur: cf. B. C. II. c. 67: t^eaTri twv olxeiwv 
XoycafKav .... ^eov ^kdnTOviog ri6i] xal TakXa naq* oXov Tovde 
Tov nokefiov, 

Eadem de causa in pugna Pharsalica Pompei animus 
perturbatur. cf. B. C. II. c. 81: nofmi]tog .... exipqwv aviov 
yevofxevog .... vno d^eo^Xa^eiag, 

Primo obtutu aliquis opinetur deum in Pompeium crude- 
liter se gessisse. Sed considerantes, quo consilio tota Appiani 
historia quasi perfusa sit, ad aliam sententiam adducimur : 



Persuaserat enim sibi deum voluisse populum Ro- 
manum potentissimum reddere; quod ut perficeretur, 
principatu opus fuisse. Itaque Caesari et eius 
studiosis viris etOctaviano favisse deum, adversarios 
perdidisse et suo consilio et imperii Romani saluti obstantes. 
Nam qui fieri potuisse, ut, quae deus sapientissime instituisset, 
ab hominibus infirmis imprudentibusque impedirentur? Qua 
de causa Pompeium perire necesse fuisse, non quo ipse deo 
invisus esset, sed quod, nisi perisset, utilissima perfecta 
non essent. 

Ei consilio divino etiam naturae vires serviunt. In 
Aegyptum enim ventis Pompeius fertur: cf. B. C. II. c. 84: 
. . . xai ncog xaTa daifiova eg to Kdaiov to nvevfia tov Ilofinr^iov 
xaTeq^eQev^) 

Neque minus congruit cum eodem consilio somnium illud, 
quo decipitur: cf. B. C. 11. c. 69.2). g^^ quamdiu verae 
Romanorum saluti Pompeius studebat, magnam 
gloriam rebus gestis adipiscebatur. Nam externis 
hostibus victis cum patriae potentiam augeret, exsequebatur, 
quae deus volebat. cf. B. C. II. c. 86: . . . dr]TT7]T(^ xal emv- 
XSaTdTCi^ S^STl vsov ysvofisvo)' . . . 

Alterum continuae miseriae exemplum exstat B. C. IV. 
in c. 15: Proscriptorum enim alii occisi sunt, alii incolumes 
effugerunt, alii naufragio perierunt sg ndvTa aipiai Tf]g Tvyc*]g 
sni§aQoiar]g^ . . . Hac ratione, qui principatui a deo constituendo 
resistebant, partim mortem obierunt partim salutem et reditum 
in patriam nancti sunt, ubi primum periculum iam non fuit, 
ne pauci superstites novis rebus studerent. IIuc adde B. C. IV. 
c. 21., in quo de proscriptis sic agitur: . . . orrw Talg tots 
avfKpoQaig xal to Saifioviov ensxsiTo 

At qui fieri potuit, ut Octaviani, amici deorum, naves 
malacia orta ab hostibus interciperentur? cf. B. C. IV. c. 115: 
. . . vno Tov d^soov sxdsdofievai ToXg noXsfiiotg. Utrum hoc 
detrimento dei ipsi sibi obstare videntur an ea clades Octaviano 



') cf. Plut. Pomp. V. c. 76: ei cF/J rig tii Ilofi^Tijioy koyi(jfiog, dXX" 
ov^l ^aiuiov ixeivriv v(priyeiTo rrjv odov, 
«) cf. p. 35. 



4* 



i 



I 



6i 



commodo est? Quam difficultatem solvere non possumus, 
nisi proxima capita spectamus. Nam, qui liberam rem pu- 
blicam restituere cupiebant, illa victoria tanto pugnandi studio 
inflammati sunt, ut invitum Brutum proelio decertare cogerent: 
cf. B. C. IV. c. 123. — Superbiae pleni ut erant non in- 
tellegebant se facile posse fame hostes terere. Pugnare 
malebant cum hoste desperato et ultima necessitate presso, 
et devicti sunt: cf. B. C. IV. c. 125: (o6s juer dr xal 6 
BQovTog f §^yf r axcov . . . Sic victoria prior adversariis Caesaris 
Octaviani pemiciei erat. Deus autem idem consilium, quod 
supra ostendimus, constanter perfecit. 

Haec hactenus. Aliorum exemplorum hic omittimus, 
quod exstat Illyr. cap. 4. et 5.^) 

Deinde ^eo^Xd^eia patet, cum totus alicuius animus 
divinitus a deo perturbatur, ut non modo perverse, 
verum etiam nefarie se gerat. Quod docetur Persei, 
Macedonum regis, exemplo. Nam cum praeclara esset indole, 
uno fiagitio in scelera et calamitates tractus est : cf. Maced. 
fr. 16: . . , Ncxcav xai ^AvdQovtxov . . . . dnixTeivev d^e- 
^iiarcog^ xai dno rovSe evif^vg ex ^iera^okf^g wfiog xai 
evxeq^]g eg dnavrag eyivexo^ xai ovdev vyieg ovd* ev^ovXov 
01 ezi ?j)', d?X 6 nt^avonaTog eg ev^ovXtav xai koytcaai^at 
de'4t6g xai evToXfioraTog eg itidxag, .... d^Qomg TOTe xai 
naQaXoyiog eg 6etXtav xai dkoyiavtav hqdneTO^ xai Ta^vg xai 
ev^eTd^eTog dtfvw xai axaiog eg ndvTag^) eyeveTO, dQXoiAevrfi 
avTov eniXeinetv t^$ Tvxt]g, oneQ eaTt noXXoig t6en\ fiSTapoXv^g 
nQoatovaiig^) dXoycoTeQovg ytyvoinevovg eavTwv. 

Scelesla igitur caedes regis animum mutavit.*) 
Quae mutatio Maced. in fr. 18,1. i>eo^kd^eta nominatur: xai 
o neqaevg , . . evf^ieTd^oXog iJJr^ xai fuxqoXoyog vno S^eo^Xa- 
^eiag eg ndvra yevofievog, 

et Maced. in fr. 18,2: ... . o IleQaevg .... ndhv avTov 
eXavvovTog i^eov^ .... 



>) cf. p. 20. 
') cf. p. 40. 

') Sic Schweighaeuserus pro Ti^oiovariq. (cf. App. ed. indic. s. v. n^oatiui.) 
*) Aliter descripsit. Persei mores Polybius in 1. XXIX. fr. 6. cf. Hanuak. 
1, 1, p. 177. 



f 



53 



Plurimum interest propter scelus damnumacci- 
dere. Neque vero propter id solum, sed dei idem 
studium, quo Romanorum potentia semperaucta est, 
etiam hic notandum est. Perseus ei resistens 
periit. 

Eadem de causa Antiochum regem vinci necesse est: 
cf. 8yr. c. 28: . . . S^eov ^XdnTOVTog iqdri Tovg Xoyiafxpvg^ oneq 
dnaat ngoaiovTMv dTVx^fiaTcov entyiyveTat^ XegQovrjaov e^ehnev 
dXoyiaTwg .... Sed antea eiusdem mores sic describuntur: 
dXX^ 6 ^AvTioxog mv xal ra dXXa xovifovovg del xal 
Taxvg eg fieTa^o^.rv^ . . . Et talium morum poena et 
favor, quem dei Komanis praebent, regis miseriae 
satis magnae causae sunt. 

Ut totius mentis perturbatione ita singulis consiliis malis 
deus hominibus nocet. Ut Pompeius bellum civile confec- 
turum fuisse putat Appianus, si pugnae ad Dyrrhachium 
commissae fructus magis percepisset. 8ed si hoc fecisset, 
Caesar, qui principatum instituturus erat, impeditus esset, ne 
fatum exsequeretur. Itaque facta est ^eo^Xd^eta. Labienus 
enim perverse suadet Pompeio, ut fugientes persequeretur: 
cf. B. C. II. c. 62: ... Aa^trivog arror, i^eov naqdyovTog^ eni 
Tovg (fevyovTag eneti^e TQanfp.at' . . . Eodem modo, quis- 
quis ingentem rerum progressum tardare conatur, 
Caesari aut eius amicis se opponens, perniciem effu- 
gere non potest; ut Cassius et Sex. Pompeius, quorum 
animos a deo turbatos esse supra^) exposuimus; ut etiam 
Antonius amicis recte suadentibus non obsecutus: cf. B. C. III. 
c. 72: . . . 6 de 'AvTwviog^ iJJ^ i^eov §XdnTovTog^ eSeSoixet . . . 

Extremum ac gravissimum Ciceronis exemplum ordinem 
finiat: In B. C, III. c. 61. narrat Appianus senatum Romanum, 
cum referretur de discidio inter Antonium et D. Brutum orto, 
decrevisse litteris Antonium comiter hortari, ut inimicitiis 
desisteret. Sed Ciceronem epistulam scribere iussum Antonium 
magis excitavisse. Nam deum constituisse, ut bello perirent 
Caesaris interfectores et principatus oriretur: ovVw fiev 



^) cf. p. 39. 



54 



55 



1| 



II 



I 
} 



(filovsUiag rf xa/ ipevSwg rag^) ivrokag 6 KtxsQwv avvByqaifSv, 
. . . . (og eoixe^ rov SaifxovLov xa xotva ig fxsTa^olr]v 
ivox^ovvrog xal avrw Kixfgwvt xaxaig intvoovvroc. 

His tot exemplis prolatis, quale sit dei voluntate allatum 
damnum, definire licet. Primum quaeritur, num merito 
accidat et deus, ut alias, iustus ab Appiano habeatur. Quod 
concedendum est, si cum populum Romanum tum principatum 
merito semper iuvari Appianus existimat. Quam eximia 
virtute Romani omnibus temporibus divino favore dignos se 
praestiterint, praedicat Prooem. c. 11.^); ubi laudat prudentiam 
fortitudinem, constantiam, modestiam, quibus ceteras gentes 
anteierint. De principatu cf. Prooem. c. 7.^) 

Quoniam igitur iusto consilio fortuna a deis regi- 
tur, nemo resistere debet. Simul plerumque coniun- 
gitur cum hac necssitate culpa eorum, qui cala- 
mitate affliguntur. Ubi non patet, inscii homines 
sublimi dei sapientiae obnoxii sunt. 

Genus quoddam irae deorum est invidia {(p^ovog). Cuius 
duo exempla sunt. Alterum est Aemilii PauUi: cf. Maced. 
fr. 19: ort'^) IlavXt^ iji^ evrv%Cag roarjaSs yevoiiivb^ ro 6at- 
ixovtov i(f^6vrias rr^g fvrv%iag.^) Quae verba cum in initio 
fragmenti legantur, incertum est, utrum Appiani ipsius sint 
an ab excerptore addita.^) Accedit, ut, quae superioribus ca- 
pitibus narrata erant, servata non sint. Itaque nescimus, 
num sine ulla causa haec invidia acciderit. Multo verisimi- 
lius est pro pietate Appiani, deorum iram aliquo modo 
declaratam fuisse. Si meminerimus uno die Aemilium Paullum 
septuaginta Epiri oppida diripienda militibus dedisse et centum 



*) rug addidit Schweighaeuserus (cf. App. ed. II. p. 480.). 

*) cf. c. I. 

») cf. c. I. 

*) quo verbo omnia eius generis fragmenta incipiunt. 

*) Livius (cf. XLV. c. 40.) PauUi fortunam appellat documentum huma- 
norum casum. Flutarchus eandem sententiam, quam Appianus, aliis verbis 
descripsit: cf. Aem. PaulL v. c. 34: nXriv el ti ^aifjLovtov ccqk uov fityaXMv 
xai vnEQoyxiov elXrix^v evtvj^uov (tnctqvTBiv^ xal ^iyvvvcti tov ctvd-QConivov 
pioVy oncos fXYi^evi xaxMv cixQctros «Iij xai xaS^ctQos . . . ♦ 

*) cf. Hannak 1. 1. p. 45. 



f 



quinquaginta milia civium in servitutem abduxisse^), tanta 
crudelitate ira dei excitari facile potuit^). 

Alterum invidiae exemplum invenitur in B. C. V. c. 128: 
Octavianus, postquam ultimum adversarium, Sex. Pompeium, 
superavit, magna felicitate florebat: ^rjXov Si avr(^ ysfjtovrt inl 
rovrotc ro datjLiovtov ivef.i£arja8 rov t^iqXov^ xat 6 arqarog 
iaraataaev^ ... — f^Aoc hic idem est, quod felicitas. Irascitur 
autem deus, quod nimiam fiduciam Octavianus praebuit 
victoriae praemiis exercitui donatis, aliis promissis, coronis 
honoiibusque inter omnes iam distributis: cf. B. C. V. c. 127. 
Quam fiduciam immaturam fuisse brevi cognovit. 

(pd^ovog ^e(T)v igitur non est talis invidia, qualem 
in hominibus interdum animadvertimus, sed potius 
indignatio deorum iustis causis excitata. 

Sic apparet numquam nocere deos libidine qua- 
dam impulsi, sed sapientia et iustitia^). 

Item, si, quae alia faciunt, spectamus, nulla iniuria 
dignitas divina maculatur. Impietatem cuiusvis generis 
puniri supra explicuimus**). Neque minor verecundia deis 
debetur, quod eos, qui virtute antecellunt, praemiis 
donant. Quamquam non tam saepe talia commemorantur. 
Primum rursus nominamus populum Romanum. Summa per 
multa saecula felicitate utitur, quod virtute ex antiquissimis 
temporibus ceteris gentibus praestitit. Viri illi, quos fere omnia 
bene gessisse saepius diximus, non fortuna sola, sed virtute et 
fortuna (aQerfi xal rvxif) magna adipisci solent. Ut Scipio roXiutjj 
xal rvxJi Carthaginem novam expugnavit: cf. Hisp. c. 23. De 
Sulla dicitur B. C. I. in c. 104: roaovrov 'qv iv rt^Se r(^ dvdQl 



1) cf. Plut. Aem. Paulli v. c. 29. 

*) cf. Plut. ibid, c. 30: Aifiihog fiev oiv lovro nQcc^ccg fictXicrTct nctQcc 
rrjv avrov cpvaiv. . . . 

*) Talis est etiam Aeschyli pietas: cf. Dronke: Die religiosen und 
sittlichen Vorstellungen des Aeschylos. (in: Jahrbiicher f. class. Philol. ed. 
Fleckeisen. vol. supplem. IV.) p. 38: „Also 1.) Freier Wille des Menschen in 
der Wahl zwischen Gutem und Bosen. 2.) Ohne eigene Schuld keine Strafe 
von der Gotter Hand. 3.) Erst wenn der Mensch sich aus eigenem An- 
trieb in Frevelmuth gegen die Gottheit aufgelehnt hat, treibt ihn diese durch 
Verblendung seines Sinnes zu neuem Untergang bereitendem Frevel ** 

*) cf. p. 44. sqq. 



56 



ToXiiir^c xai rvx^c, de Alexandro et Caesare in B. C. II c. 149: 
nenoi^ore . . . toA/ui^ xal ivxV' Caesaris admirabatur senatus 
virtutem et felicitatem : cf. B. C. IV c. 132: ... . rf^g 
aQStrjg xal rvx^^g i^avfxa^e . . . Octavianus principatum nactus 
est aQer^ xai rvxJi, (c^- ^- ^- l^- c. 16.). 

Neque forte accidisse arbitror, ut semper diceretur 
aqezr^ xai rvxVi numquam tvx^i ^«^ «(>fTi/. Nam virtus 
prior a deis postulatur; tum favent; aut, ut breviter 
loquar, felicitas virtute efficitur. Accedit, quod una 
cum illis viris populum Romanum dei, ut solent, 
efferunt. 

Unum denique exemplum exstat, quo calamitatem felicitate 
compensari confirmatur. Gravior enim clades Cannensis deis 
videbatur; itaque victoria praeclara, quam Romani ab Has- 
dnibale reportant, detrimentum sarciunt et in bonum vertunt : 
cf. Hannib. c. 53: ^fog 6t fioc Soxel toSe 'Pcofmiotg dvridovvai 
%r^g enl Kdvvaig drvxcag^ • • • ^) 

Quae cum ita sint, repetimus deos semper esse iustos et 
culpa vacare. 

Res humanae, cum multis ac magnis mutationibus 
obnoxiae sint, mobiles et caducae Appiano esse videntur: 
cf. Pu. c. 82: Tovg Se vndrovg earjei fiev oixrog dvi^Qwnivrig fieza- 
^oXfg^). 

Quid vero magis idoneum erat, quod pii historici animum 
conmaoveret, quam Caesaris, viri potentissimi, miser exitus? 
cf. B. C. II. c. 118: TQeig ^egdnovTeg fidvoi . . . ro amfia . . . 
Siexofiiaav oixaSe dvmfidXwc^ ola TQelg rov nQo oXlyov yf-g xai 
^aXaTTrig nQoaTdTrjfv, 

Etiam D. Bruti turpem mortem sic narrat Appianus, ut 
de industria describat magnam fortunae mutationem: cf. B. 
C. III. c. 98: TOVTO JexfK^ TeXog ijr, InndQXO) Te KaiaaQog 
yevofievio xai aQ^avri rfg naXaidg KeXrixfg vn exelvo), xai 

») Dei numen Appianus ipse attulit. cf. Liv. XXVU. c. 49: „redditaque 
aequa Cannensi clades vel ducis vel exercitus interitu videbatur." et Zon. 
IX, c. 9. (p. 433.): ^Jxaytog TYjf KnvvriiSn avfKfoQcty civBfXr^q^svai evouiaav.'-'' 

*) Non idem a Polybio refertur. cf. fr. 127. ed. Bekk. Itaque dubito 
an Appianus hic aliter senserit. Nec Diodorus sic narrat. (cf. XXXII. fr. 6.) 






57 



eg To fxeXXov erog vnarevetv vn avTov xexeoQOTOvrjfieva) xal 
Tf^g heQag KeXTixffi aQxetv, 

Similiter illustratur Lepidi potentia infracta: cf. B. C. V. 
c. 126: ovTM Aentdog . . . eQrifiog ex Tvxr^g ToafjaSe xai aTQarov 
ToaovSe eyiyveTO ev ^Qaxel. Quod brevi post magis extenditur : 
o fiev 6r] xai avToxQctTWQ noXXdxtc xai imv TQtdSv dvSQwv yevo- 
fievog^ (tQxovTdg Te dno(piqvag^xai nQoyQdipag eni ifavdro) toaovaSe 
ofioTifiovg^ IStMTevwv xai eviotg tcov nQoyQatpevTtov aQXovatv 
imeQov naQiardfxevoc Ste^iwaev, Animi motu et ariis oratoriae 
studio hoc loco historici dictio variatur ac coloratur. 

Natura ipsa deorum Appiano fere eadem esse videtur 
atque Herodoto. De quo Hoffmeisterus haec dicit:^) „Und 
da wird dann im Leben nichts Bedeutendes vollbracht, ohne 
diese Mitwirkung der Gotter . . ." 

et de iustitia deorum^) : „zwei . . . Hauptlaster, welche die 
sicherste Strafe der Gotter trifft, namlich Ungerechtigkeit 
und Gottlosigkeit'^ Continua felicitate homines quosdam uti 
ostendit Herodotus Cyri exemplo^) et Amasios, regis Aegypti'*). 
Quotiens autem adversas res Herodotus ad deos refert, totiens 
iusta earum causa adest.^). Ne invidia quidem dignitas divina 
minuitur^). Idem docet pariter distribui bona et mala^). 

Omnia humana esse caduca tam vulgata ex antiquissimis 
temporibus^) opinio fuit, ut alterum scriptorem ex altero 
hausisse nemo contendat. 

Thucydidem fere nihil valuisse ad Appiani rationem 
rursus apparet. Ut publica aut privata raro a deis ducit, 
ita tam varia eorum potentia, quam Appianus ostendit, non 
exstat. 8ed etiam a Thucydide semper tenetur iustitia divina^). 

Xenophon, sicut Appianus, bona et mala deorum 



>) cf. 1. 1. p. 17. — 2) cf. ibid. p. 73. 

3) cf. Herod. I. c. 126. et I. c. 209. 

*) cf. Herod. III. c. 10. 

*) cf. Meuss. 1. 1. p. 12. sqq. — «) cf Meuss. 1. 1. p. 14. sqq. 

') cf. HoflFmeister 1. 1. p. 21.— 28. 

•) cf. Hesiodi. Op. et Di. v. 5.-8. et Herod. 1. c. 5. 

•) cf. Lindemann. 1. 1. p. 15. 



58 



59 



voluntate dari censet^). Eidem iusti habentur, quorum poenas 
effugere nemo possit^). Quisquis infaustis sacrificiis admonitus 
consilio non desistit, magnum detrimentum capit'). Propterea 
Crassum et Caesarem perisse dicit Appianus**). 

Polybius, cui multa debet Appianus, aliis ne dicam 
diversis est moribus. Repetere mihi liceat, qiiae exposuit 
Markhauserus^) : „In der Hauptsache ist und bleibt es der 
Mensch, der aus sich macht, was er ist, und was er wird.*' 
et alio loco^): „Bei Perseus kommt er auf den Punkt, wo ihm 
der Verstand nicht mehr ausreicht, wo er dann, wie gewohnlich, 
zu einer iibeniaturlichen Verblendimg {SaifAoio^Xd^eia) seine 
Zuflucht nimmt, so ungem er an dieses Auskunftsmittel in 
der Erklarung auch gehen mag.'^ 

lustitia divina in Polybii historia non deest^). Deum et 
fortunam vix disparavit®). 

Dionysius Halicamassensis idem putat esse rationem, 
denm, fatum, necessitatem; quamquam haud raro commemorat 
numen divinum. Propius accedit ad Appiani sententiam, ubi 
agit de cura deorum, de iustitia, de pietatis gratia^). 

Etiam Plutarchus praedicat divinam iustitiam'"). Culpa 
deum vacare,") omnia bona hominibus praebere, omnia regere. 
Omnium malorum auctores esse genios'^). Itaque similitudo 
inter Plutarchum et Appianum non deest, sed rerum causas 
investigare ille diligentius studebat. 



') cf. Mem. I. c. 4,13. Fabricius 1. 1. p. 19. 

*) cf. Mem. VI. c. 4,21. FAbricius 1. 1. p. 20. 

') cf. Fabricius 1. 1. p. 21. not. 104. 

*) cf. p. 31. et 47. 

*) cf. 1. 1. p. 128. 

*) cf. 1. 1. p, 128. 

') cf. 1. 1. p. 116. — *) cf. ibid. 

») cf. Busse 1. 1. p. 34. 
10) cf. Volkmann. 1. 1. II. p. 285. 
") cf. ibid. p. 249. 
»*) cf. ibid. p. 293. sqq. 






11 



Caput IV. 

De orationibus. 

Quo rectius intellegantur, quae de rebus divinis et mora- 
libus in orationibus proferantur, magni interest cognoscere, 
qua ratione et quo consilio Appianus composuerit: Deposuitne 
in iis suas aetatisqiie opiniones, an eorum, quos loquentes 
fecit, an, quae in fontibus invenisset? Audiamus virorum 
doctorum iudicia! 

Sohweighaeuserus haec verba facit^): „Orationes eae, 
quibus hinc inde, non nimis tamen frequenter, Historiam, 
Appiani ornatam deprehendimus, non tam ex scriptoris ingenio 
fictae, quam ex earum rerum temporumque, de quibus agitur 
monumentis ductae sunt" 

Contra Eggerus sic iudicavit^): „Quant a leur caractere 
historique, nous avouerons, qu' Appien est, aveo Tite-Live, 
celui des annalistes de Tantiquite qui semble avoir suivi de 
plus pr^s dans ses harangues, les textes authentiques. — On 
ne peut m^connaitre, sous le grec d'Appien, quelques traits 
naifs de reloquence romaine." 

Wijnneus, ubi de ea re agit,^) ad hunc pervenit exitum**): 
„Accedunt plures Appiani loci testantes, eum orationes non 
semper ex ingenio effinxisse, sed saepissime vera dicere 
studentem materiam e fontibus genuinis repetivisse." 

Idem dicit alio loco^): „Quamquam igitur Appianum 
orationum argumentum plerumque e probatis auctoribus 
desumsisse puto, eum oratorum more multa de suo addidisse 
nemo facile negaverit." 

Isdem fere temporibus quid Gerlachus censuerit,^) hio 
proferam: „Nur in den Reden dltrfte er nicht immer be- 
friedigen, als welche am wenigsten personliche Eigenthum- 
lichkeit und zu sehr den Charakter farbloser Redefertigkeit 
an sich tragen." 

Si verum quaerimus, nemo eorum, quos induxi, aut om- 



1) in Exercitt. p. 78. — *) cf. 1. 1. p. 259. 
3) cf. 1. 1. p. 127.— 129. — *) cf. U 1. p. 128, 
») cf. 1. 1. p. 129. 
*) cf. 1. 1. p. 219. 



■ 



60 



61 



nino eiraverit, aut recte putaverit, quod non una ratione, sed 
tribus rebus orationum compositio notatur: primum 
Appiani ipsius indole; deinde eius studio temporum 
morumque eius, quem loquentem facit, describen- 
dorum, tertium fontibus, quibus utebatur. 

Quantum quidque valuerit et quemadmodum modo hoc 
modo illud praeponderaverit, certe confirmare iam non possu- 
mus. Sed unum constat: Orationes — si, quod nobis pro- 
posuimus, id spectamus, — non una cum ceteris historiae 
partibus tractandas esse. — Obiter hic interponere mihi 
liceat me laudare neque Gerlachium neque Nissenum*) 
orationes Appiani despicientes. 

Dispositionem in orationibus disserendis eandem atque 
in superiuribus capitibus tenebimus. Itaque ordiamur a 

deorum nominibus: 
Nominum propriorum invenitur lovis nomen: 
in Pu. c. 85 : ... ngog Jioq xal i^swv .... 
m B. C. 11. c. 145: . , . w Zev ndrQte xal ^soi, . . . 
in B. C. IV. c. 130: . . . Zev, fxi] kd^ot ae ^) 

Semel pronuntiatur Nemeseos nomen: cf. Pu. c. 85: . . . 
rriv (fo^eQWTdiTjv Tolg bvtv%ov(Si Ntfxeaiv . . ?) 

Aha nomina propria cum in orationibus non exstent, 
transeamus ad universas numinis divini signifioationes: 

o ireog 
his locis legitur: in Pu. c. 19. dicit Scipio: . . . vv 6 i^e6g Soj . . . 
in B. C. II. c. 141. Brutus: . . . fiaQivqa rov ^eov TmSe 
noiovfied^a. 

Crebrius est simplex ^foc verbum. Pontius Samnitium 
dux negavit se Romanos captos interfecturum esse: cf. Samnit. 
fr. 4,4. : . . . v^ieaiv re ^eov (pvkaaaofievog . . . 



) cf. 1. 1. p. 117: „. . . sie sind, wie zu erwarten stand, ausserst schwach." 

•) Versus est Euripideae Medeae 332. 

) cf. Diod. fr. XXVII, 15: evXa^ela^ai xQr} r^v lov avfhqumivov ^iov 
enioxonovottv vifieatv. Diodori yerba pertinent ad bellum Punicum 
secundum, Appiani ad tertium. 



V 



in Hisp. c. 21. haec Scipionis verba referuntur: ,^vvv 
6 xaiQog^ (o drdQeg^ vvv 6 avfifiaxog fioi ^eog d(pTxTat . . . 

cf. Syr. c. 58 : rc dv ovv ^aatXmg ev dvdQomoig etrj xaQ- 
reQokeQov dXlo deov; — In Pu. c. 84. Banno Tigillas, legatorum 
Carthaginiensium dux, a Eomanis clementiam petit: . . . (pelaaai^e 
^ovXaiag i^eov . . . cf. B. C. II. c. 50: . . . dtxriv avv ^foJ Sboadov . . . 

cf. B. C. lY. c. 9.^): „. . . ^eov avvendafi^dvovTog . . . 
6ixriv , . . SMvTag oipead^e, 

6 SaijiKov 
legimus in Maced. fr. 19:, (pd^oveQ()g yaQ 6 ^aifmv . . .^) 

Sulla somnium suum interpretatur: oti avTov 6 daifi(av 
rSrj xaXoirj. (cf. B. C. I. c. 105.) 

Visum a Bruto interrogatum respondit: „o aog w BQovre 
6aifio)v xaxog- o^fUvaof.iai de aoi xal Iv (Pdinnotg.^^ (cf. B. C. IV* 

c. 134.) 3). 

S ai fi 0) V 
articulo caret in Pu. c. 27 : ... Tig ae 6aifmv e^Xaipe .... 

Ceteris locis plurali numero Appianus utitur 
orationum proprio. 

cf. Pu. c. 131: .^^AadQov^av 6e rovde .... di re KaQP]d6vog 
daifioveg dfivvatVTo, xal av (Scipio) fieT(x t(ov 6atfi6vo)v''% 

Antonius de Caesaris caede dicit: eotxev, w noXtTat^ to, 
yeyevr]fieva dvdQdHv fiev ov6ev6g, dlXd rov 6aif.i6vo}v tQya etvat 
(cf. B. C. II. c. 145.) 

To 6atfi6vtov 
in Bellorum Civilium historia non invenitur. 

cf. Pu. c. 51: . . . Tdg Te tov 6atfioviov fieTafioXdg . . . 

cf. Pu. c. 59: t() 6atfi6vtov dvcofiaXov xat eni(fb^ov6v eaitv. 

cf. Syr. c. 58: . . . t6 6atfi6vtov aiatcoTeQa tm aTQUT^a 
nQoaeTa^ev. 



*) Triumvirorura edictum (cf. B. C. IV. c. 8. — 11.), quod Appianus solus 
tradidit, orationis loco habebam. 

2) cf. Herod. I. c. 32. III. c. 40. — Plutarchns Aemilium PauUum 
cum alia tum haec loquentem facit; (cf. Aem. P. v. c. 34:) ededieiv ti)v 
LiiTu^oXrjv tov daifiovog. 

3) cf. Plut. Brut. V. c. 36. et Caes. v. c. 69.: o aog, w B()oiTt, 
6aiua)v xaxog. Itaque eadem verba etiam Appiani auctor habuit. 

*) Verba a Polybio relata uon sunt servata. cf. Fahland 1. 1. 1867. p. 48. 



f\2 



Maxime mirum est omnibiis ceteris historiae 
Appianeae in partibus semel significari plurali 

numero 

ol b^eoC 

numen divium^), si neglegimus eos locos, quibus non 
Appiani mens patet. 

Contra creberrime appellantur dei (oa" O^f o^, ^aoi) 

in orationibus. 

cf. Sammit. fr. 5. 

Pu. c: 27. 50. 51. 57. (duobus locis). Gl. 62. 83. 84. 
(tribus locis). 85. (duobus locis). 131. Maced. fr. 11,8. Syr. 
c. 58. Mithrid. c. 62. 

B. C. n. c. 51. (duobus locis). 134. 141. 145. 

B. C. m. c. 17. 37. 38. 65. 

B. C. IV. c. 8. 10. 68. (tribus locis). 97. 99. 100. (duobus 
locis). 118. B. C. V. c. 45. 

Agedum contemplemur, quid velint communia deorum 
nomina et quomodo inter se habeant: 

Primum autem notandum est uno oris spiritu, qui 
orationem habent, modo hoc modo illo nomine deos 
appellare. Ut luppiter et dei una nominantur^). Brutus 
deos vocat: cf. B. C. II. c. 141: .. . xal tovto^ w ^eot^ 
avvoixiainov ixdkovv . . . Paullo post testem facit deum {tov 
^Bov^). Pontius timet dei iram {y^ieatv i^eov) cf. Samnit. fr. 4,4*). 
Idem loquitur Samnit. in fr. 4,5: tyu) Se v^ieaiv Te dewv 
alSovfievog, . . . 

Bannonis Carthaginiensis oratio apud Romanos habita 
continetur Pu. c. 84. et 85. Ibi appellantur semel luppiter 
et dei^), ter dei soli, semel dei, qui iusiurandum servant, 
(cf. c. 85: . . . TTQO(feQovTeg d^vinlv oQxiovg d^eovg . . .) 
eodem enuntiato Nemesis^), semel denique dei Carthaginienses: 
cf. c. 85: . . . T&n' Te cl?lo)v xal oaoi Kaqxr^Sma eTi e^ovai Te 
xal /crj noTe iivr^aixaxy\aaiev vfiTv .... 



cf. p. 23. 

*) cf. p. 60. 

*) cf. p. 60. 

«) cf. p. 60. 



>) cf. p. 60. 
*) cf. p. 60. 



63 



Vates in oratione apud Seleucum habita dicunt: eSoxet, 
ToTg i^eoTg . . . et . . . ^foiT; og eTxexqdTr^ae . . (cf. S^^r. c. 58.) 

Pompeius semel vocat deum^), bis deos: cf. B. C. II. 
c. 51: . . . xal rdSe fnot ndvra rovg ^eovg eg rd naqovTa avvevey- 
xeTv ev%onat . . . d^aQQeTv 6e XQ'*] ^«^^ ^f" d^eoTg . . . 

Triumvirorum edictum haec verba continet: cf. B. C. V. 
c. 8. . . . vn^ oipeat ^em\ xarexavov ... et c. 9: ^eov avveni- 
Xaiii^dvovTog .... 

Scipio in Syphacem invehitur: rig ae dai^mv e^kaipe^ . . . 
iffevaaat^at (.lev ^forc, ovg wf.ioaag^ ipevaaad^at St iieTa twv S^ewv 
^PoDfjiaiovg . . . (cf. Pu. c. 27.) 

Hasdrubalis uxoris verba antea attulimus^). Ibidem haec 
verba exstant: aot fiev ov vefiieaig ex d^em\ oJ 'Pwf^aTe . . . 

Antonius Caesaris caedem genio alicui attribuit^). Idem 
vocat lovem patrium deosque.'*). 

Hasdrubal Haedus apud Romanos orationem habet: cf. 
Pu c. 50: ... «//« f^tdAtara (nev ^fwv Ttg e^kaijje . . . c. 51: rdg 
TB Tov dati^ioviov fneTa^oXdg ... et . . . tva xat nqog rovg ^eovg 
dvafid^TrjTa r] rd vfieTeQa vfitv^ . . . 

Scipionis amicus, qui in senatu Romano suasit, ne Carthago 
dirueretur, admonet haec (cf. Pu. c. 57.): eaTtv rifiTv 7] (pQovrig^ 
. . . neQt T^g "^Pwjiiaiajv eg re ^eovg niaTemg .... 
deinde: xaXov 6^ev roTg evTi^%rinaat vefieatv ^ewv (fvXdaaea^at . . . 
c. 61: veiiieaiv re d^eiav (fvXaaaofievot . . . 

Ut summam eorum, quae attulimus, comprehendamus, patet 
extra orationes eam dictionem praeferri ab Appiano, 
quae ad unius dei cultum spectet. Accedit, ut magnorum 
historicorum priorum ratio dicendi multum valeat. Contra 
in orationibus Appianus respicit et quales viros lo- 
quentes faciat et quibus temporibus et apud quos 
orationes habeantur. Qua de causa vulgaris opinio, 
quam multitudo per multa saecula tenebat, ex oratio- 
nibus saepe elucet, ita ut non unum atque incertum 
numen divinum, sed plures dei appellentur. Neque 



*) cf. p. 61. — *) cf. p. 61. 
3) cf. p. 61. — *) cf. p. 60. 



64 



65 



ii' 



tamen ea nomina, quae ceteris historiae in partibus 
occurrunt, omnino desunt, cum scriptoris ipsius mentem 
ac rationem admixtam esse videamus. 

VerVa d^eog et 6aifi(ov sine discrimine interdum 
usurpantur.^) Aliis locis Saiiatov idem est atque unius 
hominis genius. Quamquam non tam Appiani quam au- 
ctoris eius hic usus est.^) 

Nunc disputandum est, ex quibus rebus cognoscatur 
deorum voluntas: 

Fabulas antiquas a ratione abhorrere nemo conten- 
dere audet. Ne Caesar quidem, quamvis libere cogitaret, 
dubitabat, quin genere esset divino: cf. B. C. II. c. 68: fx 
ydg Aivstov xat ^lXov tov Alveiov to twv ^lovXmv ytvog, 
naQSVfx^evTOQ tov ovofiaTog, vyslTO sivai. Qua de causa ante 
pugnam Pharsalicam noctu sacrificans Martem et Venerem 
vocabat: cf. ibid.: tov "'Aqt^ xaTSxdXsi xal tyiv savTov nqoyovov 
UifQodiTT^' . . . rf ox)' TS avTi vixricpoQw xaQiaTi]Qiov iv 'Po)iiiri 
TToirasiv rfixsTo xaTOQ^waag, 

Inter omnes, de quibus agitur, constat ex sacri- 
ficiis deorum voluntatem cognosci. Senatus et duces 
populi Romani, cum quid gravius gesturi sunt, hoc modo 
inquirunt, num per deos liceat. 

Omnia eiusmodi diligentissime rettulit Appianus^). Pauci 
sacrificia despexisse feruntur. Crassus tantae impietatis poenas 
dat.**); Alexander et Caesar iniquis signis non territi mortem 
obeunt.*). 

Somnia nisi a Caesare^) non parvi aestimantur. Octavi- 
anus somnio vitam se debuisse ipse confitetur^). 

Multo gi'avior est fati notio. Oraculum, quod continetur 
Syr. c. 63., hic omittamus. Sed memorabilis est ea oratio, 
quam Pansa consul moriturus apud Octavianum habet, ut 
cum Antonio reconcilietj: cf. B. C. III. c. 70: &c tii KaiaaQog 
q)iXi(} Tods xaQiOtiiQiov s%ovTsg (Hirtius et Pansa) dnodovvat 



») cf. p. 61. — «) cf. p. 61. 
" - ! I- — 4) cf. p. 47. 



•) cf. c. I. — , 

*) cf. B. C. n. c. 153. 

') cf. p. 35. 



') cf. p. 34. 



1 



i 



xal liovov Tfl ^ioLQ^ x^n^t^fi^^ci^ov saofisvov sg tcl fiskkovTa. 
Candidus vertit t^ fioiQcc „felicitati". Mendelssohnus^ adnotat: 
„felicitati debebat /actioni' tuae C. bene^'. Factionis vim 
habet fioiQa his locis^): in B. C. II. c. 111: oi6s ^sv dfiif(o 
T^5 nofinriiov ysyovoTS , . . in B. C. III. c. 86: ... rr^g fiovQag 
OTQaTriyov . . . in B. C. III. c. 91: . . rr]^ svavTlag fiolQag . . . • 
in B. C. IV. c. 132: .... ovts t% Mdyvov Ilofinrjiov fxotQag . . 

Etiam illo loco non ineptum est vertere „factioni". Sed 
etiam „fortuna^^ intellegi potest. Utut res se habet, fortunae 
postestatem ex B. C. III. c. 76. cognoscere non possumus. 

In eadem oratione confitetur Pansa fato accidisse, ut 
tantos honores Octavianus nancisceretur , . . avv datfiovii^ 
fioiQc^ ysvofisvog, (og Ta SQya vnodsixvvat .... Etiamsi conce- 
dimus Satfxoviog adiectivum per annos attenuatum nihil aliud 
interdum significare nisi „mii-us", non est dubium, quin 
aliquo modo difFerat a ceteris eandem vim habentibns. Quid- 
quid enim est daifioviov, ideo mirabile est, quod superiore 
potentia perficitur. 

Quod probatur verho to datfioviov i. e. numen divinum. 
Item daifiovCa fiolQa ea est fortuna, qiiae superiore 
potentia i. e. per deum accidat. 

Mors vel necessitas nominatur Pansae in oratione etiam 
XQS(6v: cf : . . . xdfis tov xQS(av dndyovTog . . . Necessitas autem 
a deo constituta est. 

In eodem enuntiato legimus: , , . iv xaiQ^ WksxTat, ovy^ 

iva fioi yiyv(6axr^g xaQiv dno^avovTi, «/A' Yva Ta ts aavr^ 

avfXifSQovTa yiyv(6axrig xai Tr^v ifiriv xal 'IqtCov nQoaCQsaCv ts 
xal dvdyxriv. Eecte vertit Schweighaeuserus:^) „sed ut . . . . 
scias, quid tibi sit utile, simulque meum ac Hirtii^) cura 
voluntatem tum necessitatem cognoscas". Neque vero dicit 
Pansa sublime quoddam obscurumque fatum, sed rerum 
necessitatem, quod nostra in lingua est „Zwang der Verhalt- 
nisse'^ 



^) in App. ed. p. 911. 

*) cf. Zerdik. 1. 1. p. 36. 

») in App. ed. p. 500. 

*) Vertere debuit Schweighaeuserus, „atque Hirtii." 



5 



J^ 



66 



Verba ^^ttqo tov Ssovtog^' huc non pertinent; vertenda enim 
sunt „ante rectum tempus". 

Inter orationes copiosissime agitur de fato Syr. c. 58.') 
Cum enim Seleucus rex Seleuciam condere pararet, regionum 
finitimanini incolae graviter ferebant rati novo Seleuci oppido 
servitutem se passuros esse. Itaque vates rem trahere cona- 
bantur dictitantes aptum urbi condendae tempus deos nondum 
indicasse. Sed milites divinitus inspirati sua sponte opus 
subito coeperant. Vates mendacii convicti et omnia confessi 
veniam a Seleuco petiverunt. His verbis usi sunt: ^rri' 
nen^co fibvrjv (o ^acfckfv fxolQav, %eCQovd re xai xqeia- 
aova, ovx etSTiv ovze dvd^og oine 7T6/.eiog tvaXXdliai, 
f.ioiQa 6e Ttg xal nokewv eai tv o^aneQ dvdQwv. xai 
Tiijvde XQ^'^^^'^^^'^^'^ /*^^ edoxei Tolg b^eolg yevead^ai, 
dQ%onevr^v ex rfade jfjg w(>«? ijg eyeveTO' detfiaCvovTeg S*i]nelg 
(og eniTeCxtafAa vpuv eaofxenjv^ naQefpeQOfiev t6 nenQvafievov, 
t6 6e xQelaaov r]v xai fidyiov navovQyovvTcov xai ^aatXecog 
dyvoovvTog avro, TotydqTOL t6 dat jiiov tov tu alatcoT ega 
Tcf aTQaTco n QoaeTa^ev ... tC dv ovv ^aatXecog ev 
dviyqconotg etij xaQTeQcoTeQov dXXo d^eov; og irrj^ afjg 
yvcofii^g enexQdTTiae, xai iiyefiovevae aot Tff noXewg dvTi 
i^ficQfV, dvafievaCvcov fifjitv Te xai yevet navTi tC^ neQtoCxa^ . . . 
f] fiev 6ri noXtg aot yeyove avv tvxij .... 

Huius capitis pauca sunt, quae non ad fati potestatem 
perspiciendam idonea sint. Primum duo nova fortunae nomina 
exsistunt: r/ nenQuifiev^ fiotQa et to nenQcofievov. 
Quae extra orationes non inveniuntur. Deinde ineunte 
capite docemur et hominum et civitatum esse fatum. 
Quod nullum hominem, nullam civitatem mutare 
posse sive maius sive minus. A deis autem id regi 
patet verbis eSoxet Totg i^eotg et t6 Satfiovtov nQoae^a^ev et 
tC ^aatAecog xaQTeQcoreQov d/M) ^eov, og enexQdTrjae , , , 

Eodem capite ducimur ad eam vocem, qua in orationibus 
quoque fortuna saepissime significatur, ad vocem ti;/^. Verbis 
enim ii noXtg aot yeyove avv tvxij demonstratur casum hic 



*) c. 56. — 64. Appianum imitatum esse Herodotum cognovit Wytten- 
bachus. (cf. Bibl. crit. lU. part. I. p. 25.) — cf. etiam Zerdik. 1, 1. p. 8. 



C7 



non cogitari. Immo iis, quae antecedunt, eadem fortunae 
opinio, quam tota historia Appianus tenet, confir- 
matur. Intellegenda enim est divina voluntas. Idem probatur 
B. C. II. c. 51: ... xai et Ttg eaTt fiot noXeficov efinetQCa xai 
Tvxn <^^w/tw fiexQt vvv yevofievM, xal TdSe fiot ndvTa Tovg 
^eovg eg tw naQovTa aweveyxetv evxofiat , . . 

Ceteris locis non definitur, quantum valeat deorum c6n- 
silium ad fatmn. Sed satis est ubique reiciendam esse 
casus opinionem et semper bene quadrare ea, quae nobis 
plaouerunt: 

In Pu. c. 51. hortatur Hasdrubal Haedus Homanos, ut 
Carthaginis gloriae pristinae rationem habeant: . . . . r^g 
KaQxr^SovCcov noTe Tvxr^g d^ta n^daaetv . . ^) 

In Pu. c. 57. amicus Scipionis agit de Carthagine: . . . 
V , , , nolld xai Tvx^g xai dvvdfiecog eQya enedeC^aTO, 
et of. Pu. c. 58: . . . ol nareQeg fjficov eg ToSe Tvxrjg nQofiXb^ov . . . 
et Pu. c. 61 : et d^aQa Ttg , , , ntaTevet xai t« Tf\g Tvx^g avit^ 
(Scipioni) eg rekog dnavTnjaetv , . . 

Banno Tigillas obicit in Pu. c. 85: nQ0(feQ0VTeg 6'vfitv 
oQxCovg ^eovg xai Tvxr^v dv^QconeCav xai (po^eQcoTdTrjv Totg 
evTvxovat Nefieatv 6e6fiei^a ... 

of. Pu. c. 88: ndd^og eariv dvd^Qconetov Totg fiefivii]fievotg rff 
noTe Tvxr]g eknC^etv Ti]v tvx^v enaveXevaea^at , . . 
cf. Pu. c. 90: egTOVTo 6Wfitv (Carthaginiensibus) dvdyxr^g d^ftxvai 
xai Tvxi?? •••'') 



*) cf. Liv. XXX. c. 42: ceteromm . . . commemorantium , ex quantis 
opibus quo reccidissent Carthaginiensium res . . . 

^) Saepius fortuna etiam a Diodoro commemoratur in fragm. XXVIT, 
13. sq., quae pertinentad bellum Punicum secundum. cf. XX VII, 15: Vri oaoy rn 
ivQooiaciv 'ixtt riiv rvxriv, Toaovro) fictkXoy tlXcc^tlai^ai xQij . . . 
ibid: Tfjg TvxtjS oiantq ImTricfeg nciVTu fzercadyovarig. • • • 
XXVII, 17: Vn iriv c^i^ofiivriv evrvxlay naQcc ^eol fjLri ifJiQeiv ccvd^QioTiipdJi 
no'A'Ku)v y.ccxwv eico&ev aiTcov yiv€a»cci. ibid: "Oii t^v Tvxn*' «»? 
g)EQovai xul uvfhQianov ixuvri nccaa nQoipaaiq inl ro /6T(>oi/ fiiTa^a'Aiiv. 
— ibid: Triv ivxr^v et^oovaccv . . . 



5* 



i 



6d 



Caesar adhortatur milites, ut animis fortibus sint: r^ 

/*fr xEifimi Tvx*iv dya^v dvjiTid^svreg . . . (cf. B. C. II. c. 53.) 

Nota sunt eiusdem verba: Kaiaaqa g)SQ8ig xal ttjv Kaiaaqog 

%vtr^v. (cf. B. C. II. c. 57. )i) 

Pompeium appellat Caesar Tvtr^ tb naQaxfidCovTa . , , . 
(cf. B. C. II. c. 74.) In triumvirorum edicto legimus : dya^ 
tvxn . . . fi^^sig Sfx^a^f^ n^Ssva. (cf. B. C. IV. c. 11.) 

Aliud edictum incipit: dya&^ tvxU TiQoeLQilai^a), (cf. B. 

C. IV. c. 31.) 

cf. B. C. IV. c. 50: . . €^ Tr}r dv^QOdnetov tvxW affoqiav . . . 

Rhodionim legatus Cassio dicit: . . . yevovg evexa . . . xai 
TVYij^ eg t6 vvv ddovXojTOV . . . (cf. B. C. IV. c. 67.) 

Lucius Pompeius Octaviano supplicat: ^»} Tovg (filovg 
jivvairai Tiig fjufjc dfiaQTiag xai Tv%rfi . . . (cf. B. C. V. c. 44.) 

Si nonnullis locis personae speciem fortuna habere videtur 
tam debilis est, ut etiam rei alicui tribui possit 

Pluralis numerus exstat in Pu. c. 78: . . . T(p firiSev eg 

dllag Tvxag afiaQTelv, 

Si denique exemplorum seriem perlustramus, cognoscimus 
tota Appiani historia eandem esse fortunae opinionem. 

Quoniam sic exposuimus, quid sit fatum, proxima parte, 
quomodo ad vitam humanam valeat, explorabimus , 

qua parte agemus 

de munere dei et rerum humanarum administratione. 

Ne in orationibus quidem aperte pronuntiatur omnium rerum 

auctores esse deos. Tamen ampla atque infinita eorum 

potentia nonnumquam perspicue agnoscitur. Quid enim? 

Nonne omnia divinitus praeberi credit, quisquis dicit: ^' 6 

d^eog 6(^ . . . (cf. Pu. c. 19.) 

Similiter B. C. III. in c. 37: . . . avv i^eoTg elnelv . . . 

Nonne potentissimi dei intelleguntur in Syr. c. 58: 
fioiQa Se Tig xai n6ke(6v earvv oianeQ dv6Q(ov. 
ibid.: Ti dv ovv ^aailmg ev dv^Q(6noig evri xaqreq^^Teqov dXXo 

^eov ; 

cf. B. C. IV. c. 68: avii^ovUvoa . . • ^eovg ^yeiiovag del 

noteXa^ai navrog eqyov. 

») cf. Plut. Caes. v. c. 38; K(daaQa (fi^iig, xal xriv Kaiaa^oi tvxn^ 
av^n^ovaay. 






69 



Cultum laesum ulciscuntur dei. cf. Mithrid. c. 62: 

♦ , ♦ ov6b t(ov eg rd leqd avfi(fvy6vT(ov Sid Tovg vfiereQovg 
i^eovg e(peiaaad^e. e(p* olg eSote fiev nva xai aiVw Mii^QidaTr^ 
Sixrjv . . ♦ ♦ 

Imprimis, quod legibus aeternis consulant ser- 
vandis, timentur et laudantur. (cf. Samnit. fr. 4,4.5.) 

Foederis rupti poenas dant Carthaginienses : cf. Pu. c. 60: 

♦ . . fidhara fitv eixog atrovg ridri anov6(av (pvlaxiig aia^dveai^ai^ 
noXXd ix T(av naQa^daecov na^oviag^ xai rriv evae^eiav eg ro 
fxeXXov noinjaea^ai ne^i nolXov^ f J dae^eiag eg yovv neadvrag.^) 

Eodem pertinet Pu. c. 62: ey(o d^avrovg i)yovfjiai rovg 
^eovg eg roSe rrp' KaQx^jSova neQieveyxeh\ Ibva Scoai nore Sixr^v 
T^? dae^eiag oV . . . naQoiQxovv xai deivd xai axerXia edQcov. 

Itaque, quisquis iurat, vocat deos: cf. Pu. c. 83: 
. . . nQog ovv ^ecov Twt' TOTf oficofioafievcov .... 
cf. Pu. c. 85: nQ0(peQ0VTeg d^vfuv oQxiovg d^eovg .... 
cf. Maced. fr. 11,8: . . . d^eovg ovg cofidaare aldeta^ai, . . . 
of. B. C. IL c. 141: ... xai fxdQTVQa tov d^eov tcovSs 
noiovfxe&a . . . 
cf. B. C. IV. c. 68 : ^eovg S*(afi6aaTe, . . . 

Sed etiam contraria opinio defenditur. Senator enim 
Romanus existimat Carthaginienses foedere laeso non ita graviter 
peccasse. Nam perfidia multos hostes a Romanis victos esse. 
cf. Pu. c. 58: d J' eni roTg roiovroig noiovvreg ol nareQeg 
rificov eg T66e Tvxfjg nQor^Xb^ov .... 

Irascuntur dei proditoribus. Itaque vocantur ab 
uxore Hasdrubalis maritum detestante.^) 

Alia quoque flagitia dei uloiscuntur: cf. B. C. II. 
c. 50: . . . Sixriv avv ^ecj Scoacov (Caesar) . . . 
et B. C. IV. c. 9: Tov^ 6e koinovg d^eov avveniXafi^dvovTog 
avrixa 6ixr(v 6i66vTag oipea^e. 



*) cf. Liv. XXX. c. 37: „Postero die revocatis legatis et cum multa 
castigatione perfidiae monitis, ut tot cladibus edocti tandem deos et iusiu- 
randum esse crederent, conditiones pacis dictae." Itacj^ue auctoris Folybii 
verba sua ratione Appianus adhibuit, 

«) cf. Pu. c. 131. 



f - 



70 



et B. C. IV. c. 10: xdxsTvot fisv tomaSe nohtwv fivgiddag 
iiiilv (Siyvanwllvov, ovts ^ewr veixscftv ome (fi^ovov dvi^^mKov 

V(pOQ(OfASVOC . . . 

Superbia divinam iram exoitari communis est 
opinio. (cf. Samnit. fr. 4,4.). 

Hasdrubal Haedus Romanos hortatur, ut rebus secundis 
modeste utantur: cf. Pu. c. 51: . . . . rrr enavrolg vtfieatv 
(fvXaa(JofiBvovg, fiBiQiona^wg xq¥^^^ ^"^^ svnQa^iaig, . . . . 

Scipionis amicus censet Carthagini esse parcendum: cf. 
Pu. c. 61: ^ rovTo fiev ov nQa^ofiev, vefieaCv re ^e(av (fvlaaao- 

fievoi . . . ; 

Etiam liberos poena scelerum patriorum conse- 
quitur: cf. Pu. c. 85: fXi]noTe fxvr^(5ixaxr\(Saiev vfilv firiSe 
nai(slv rifiereQotg .... 

Antonius superbiam civibus obicit, nisi graviter consulant 
in Caesaris interfectores: cf. B. C. II. c. ^124: noaov Se 
vfilv e(Se(S^at (p^ovov naQa re drSQwv xai ^ewv, evv^QtCovdtv . . . 

Sed ut supplicia reliuquamus, et bona et mala a deis 
praebentur: cf. B. C. IIT. c. 65: . . . r^v ot ^eot naQexomv 
evnQayen\ .... 

Quosdam homines continua felicitate uti rursus 
occurrit. Ut Scipionisi) et Caesaris^) facta plerumque prae- 
clarissima admirationem movent. Pompeius ante pugnam 
Pharsalicam gloriatur se numquam esse victum. (cf. B. C. II. 
c. 51.)^) Inter gentes excellunt Carthaginienses, qui praedicant 
per multos annos omnia se bene gessisse: cf. Pu. c. 51., ubi 
Hasdrubal Haedus Romanos adhortatur: rr^g KaQxrjSovt^ov nore 
rvx^g a§ta nQaaaetv. cf. etiam Pu. c. 57. et 88. 

Si singula spectamus, victoriam praebere dei pu- 
tantur. Itaque Scipio clamat: vvv 6 avf.ifxax6g fiot ^eog 
d(ftxrat. (cf. Hisp. c. 21.) 

Urbibus condendis praesunt: Carthago eorum auspiciis 
orta est: cf.' Pu. c. 84: . . noXetag . . . X9¥f^^^^ ^^^« ^^^^ 



l 



1) cf. Hisp. c. 23. — «) cf. p. 42. 
•) cf. p. 67. 






71 



avv(M^xtafxevrig. . . . Maximo documento est Seleucia urbs. 
(of. Syr. c. 58.) 

In miseriam homines deorum voluntate incidere 
inter omnes constat. Sed, qui loquuntur, calamitatem, quam 
adversarii patiuntur, iustam esse poenam coniirmant, ipsorum 
malevolentia quadam divina accidisse. Alterum supra disse- 
ruimus, alterum proxima disputationis parte exponemus, 
quae est 

de iustitia deorum. 

lustos se praestant dei, cum nefaria ulciscuntur. 
Deinde virtutem praemiis meritis ornant. Scipio dicit 
audacia et felicitate Romanos hostibus praestare: cf. Pu. c. 19: 
. . . roXfir^ Se xat evrvxict. nQovxofiev, — Pompeius et belli peritia 
et fortuna victorem fuisse profitetur^). — Antonius pietate 
deorum favorem se nacturum esse sperat: cf. B. C. III. c. 38: 
oKkd s)vv d-eotg re narQoJotg xai avv evae^et yvcofi'^ xai avv 
ratg vfiersQatg dvdQaya^tatg^ fxed^ cov xai o KalaaQ exQaret^ 
dfxvvovfxev . . , 

Itaque deis confidere homines decet: cf. B. C. II. 
0. 51: d^aQQetv Se XQ^ ^or^ i^eotg . . . 

Quae fiducia, simulac mala accesserunt, facile concutitur. 
Nam natura hominum fit, ut se ipsos peccasse negent. Potius 
igitur deo vel fortunae miseriam opprobrio iniuria dant: 
Carthaginienses perfidiae insimulati concesserunt ; sed divinitus 
perturbatos esse suos animos: cf. Pu. c. 50: dXXd fxdhara 
fxev i^eiov rtg e^kaipe, . . . 

Brutus versu Homerico usus fortunae tiibuit, quae ipse 
peccavit: cf. B- C. IV. c. 134: ^^d},M fxe fxotQ^ oXoii xai Arjrovg 
exravev vwg^''^). 

Huc pertinet deorum invidia. Gravissima autem est 
Aemilii Paulli oratio habita, cum duobus filiis privatus Ro- 
manos sic fere alloqueretur: Magnis victoriis ab hostibus 
reportatis iamdudum se timuisse, ne quid detrimenti exercitus 
caperet. Servato exercitu de ipso populo Romano se timuisse. 
Invidiosum enim esse deum: cf. Maced. fr. 19: (f^oveQog yaQ 



») cf. p. 67. 

2) cf. Horo. lliad. XVJ. v. 819. 



72 



o Saifim\ Sed cum diios filios dei sibi eripuissent, ipsum 
se esse tristem, de populo iam nihil timere. ') 

Iniustos deos PauUus non appellat, sed metuit, ne nimis 
extenderint potentiam suam Romani plurimis urbibus expug- 
natis et amplis regionibus vastatis et subactis. Timet deni- 
que, si verum quaerimus, ne superbos se praebuerint 
Romani. lustitiae igitur divinae non obtrectat. 

Quae in Pu. c. 57. legimus, non aliter intellegenda sunt: 
xaXov 6^h Tolq evrvxrjfiaai v^fieatv (fvldaasa^ai . . . i. e. peri- 
culum est, ne homines secimdis rebus superbi deis invisi 
fiant. cf. etiam Pu. c. 59: xaXmwTSQov $*ov6kv d(feiSiag iv 
fidxciig, iv alg xai ro Saifioviov dvwfiaXov xai initfi^ovov iariv, 
i. e.: Valde caveant victores, ne crudeliter se gerant. Quod 
si faciunt, vertitur deorum favor (dvwfiakov) ita, ut irascantur 
(ini(f^ovo^'). 

Quae cum ita sint, pluribus verbis non opus est, ut recte 
cognoscamus Pu. c. 85: . . . Tr)r (fo^BQWTdjr^v jolg evvvxovat 
Nifieaiv, . , . 



*) Livius (cf. XLV. c. 41.) invidiam divinam non commemorat. Quae 
Plutarchus tradidit, si contulerimus, inveniemus fere eadem atque Appianum 
eum narrare, sed illum suo consilio composuisse: 



Plut. Aem. P. V. c. 36: Mn^ fxey 
yccQ {elney) rifieQu tov ^loviov ano 
BQ£VTiaiov neqdaug [ftV KeQXvoav 
xairix^riv' nsfjLntaXog (f ixeid^ev Iv 
JeXcfoig Tio d-eto d-tcag^ eieQatg av&ig 
av n€VT€ Tijv Svvafj.iv iv MuxsSovia 

nuQiXa^ov^ Iv rifieQuig uXXuig 

nevTtxuidexu to xuXXigtov enid-rixa 

T(o noXifiM Tikog ededieiv 

TYiv fjheTu^oXriv Tov duifiovog, in 
evTv^iu TocovTov oTQUTov vevixrj- 
xoTa 



App. Mac. fr. 19: elnev eg fxev 
KeQxvQuv ex BQevTeaiov dianXeijaai 
ftiug rjfxiQugj 

ix de KeQXVQug nivre fiev ig 
JeXqjovg odevaui xui ^vaui tm d^eto^ 
nivTe de uXXaig Ig ®eaauXiuv 
naQuyevia&ai xul nuQuXu^elv tov 
aTQUTov, uno de TuvTrjg nevTexuidexa 
uXXuig eXeiv TleQaia xal Maxedovag 
naQuXu^eiv. oZtu) de oHtog anuvTMv 
£niTvx(ov deiaui fiij ti tm aTQUTm 
avfjLniaoi . . , 



Quae sequuntur, Plutarchus copiosius explicuit. Sententia est similis, 
verba omnino alia atque Appiani. 

Itaque nemo non concesserit utriusque auctorem fuisse Polybium. Sed 
Appianus orationem sic finxit, ut Herodoti dictio animo obversaretur. 

Diodorus dicit haec: (cf. XXXI, 11.) ^uvfiu^eiv .... xuO^ Saov ^ 

Tvxri Tfiv nuXiQQoiav xul tov g)&6vov elg tov idiov exeivov ^iov 

anicxrn};€y. 






73 



Restant duo exempla: cf. Pu. c. 27: tig ae (Syphacem) 
Saifiwv tfilaipe . . . et B. C. II. c. 145. ^) Utroque loco non 
dei cogitantur, sed genii mali, quales ex antiquissimis tem- 
poribus ad Graecorum animos multum valuerint. 

Quid igitur ex omnibus exemplis concludere licet? Si 
sunt, qui iniustitiam et crudelitatem deis obiciant, 
iniuria eos facere patet, minimeque assentitur eis 
Appianus. Ceterum iustitia divina etiam in oratio- 
nibus semper tenetur. ^eofiXdfieia autem verbum in 
iis non invenitur. 

Res humanas caducas esse plures confitentur: cf. Pu. 
c. 59: ... vfxdg a^iw (peiaaai^^ac ... 6id rijr tiov dv^Q(onei(ov 
fjLezafiolip; , . . 

Quod Scipionis considerationem contemplationemque 
fragilitatis huraanae toto fere capite (Pu. c. 132.) Appianus 
describit, ipsum similia sensisse non negaverimus, quamquam, 
quae Polybius tradidit, fere repetit. 

Lepidus fortunae mobilitate movetur: cf. B. C. IV. 
c. 50: • , . eg ttiv dvi^Q^anetov tvx^v d(fOQ(ov , , . 

^) cf. p. 61. 







Vita. 



Natus sum Georgius Kramer patre Ernesto, matre 
Paulina e gente Heinrich. Fidem confiteor evangelicam. 
Primis litteris imbutus gymnasium adii loanneum urbis Vratis- 
laviae. Testimonio maturitatis instructus autumno anni 
MDCCCLXXXIIII inter almae Viadrinae cives receptus sum. 
Deinde per novem semestria scholiis interfui V. V. inl. 
B. Erdmann, Freudenthal, Hertz, Hirt, E. Meyer, Partsch, 
Eeifferscheid, A. Rossbach, 0. Eossbach, Schaefer, Studemund, 
Weinhold, Wissowa atque exercitationum archaeolegicarum 
et seminarii philologici regii particeps factus ex benignissima 
V. V. inl. Hertz, Rossbach, Studemund doctrina magnum 
fructum cepi. Quibus omnibus optime de me meritis gratias 
ago. Maxime autem obligatus sum Augusto Eossbach, qui in 
hac commentatione conscribenda consiliis et doctrina sua me 
adiuvit. 



t 



Sententiae Controversae, 



1. Appianum historicum iudico dignum, qui in scholis tractetur. 

2. Hor. Ep. I, 6., v. 51. „trans pondera^* verba etiam sic 
interpretari licet: „ultra auctoiitatem cuiuslibet obviam 
euntis. 

3. Val. Max. V, II. (de gratis) in § 1. pro „patriae conantem" 
legendum est „patriae nocentem". 

4. Stat. Silv. II., 6. in v. 3. pro „a[c]cedere*' legendum est 
„decedere". 

5. Stat. Silv. II, 6. in v. 70. pro ,,carmen'' legendura est 
„germen*'. 



> 






%